مُلک‌ میان

دساتير

2010-03-07T11:53:00.006+03:30

دساتير

فريدون حيدري مُلک ميان

متفاوت‌ترين رمان سال 87 به زودی معرفی می گردد

2010-02-28T22:16:00.002+03:30

جزئيات جايزه ادبي واو اعلام شد.
گفتگوی خبری فائزه شاکري دبير ششمين جايزه ادبي «واو» را در مهر و جام جم آنلاین بخوانید.

"روز هزار ساعت دارد" در میان برگزیدگان هفتمین دوره جایزه ادبی اصفهان

2010-02-27T13:38:00.003+03:30

رمان "روز هزار ساعت دارد" به قلم فریدون حیدری ملک میان در هفتمین دوره جایزه ادبی اصفهان در بخش رمان رتبه دوم را کسب کرد.
متن کامل این خبر را در اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان اصفهان و جامعه کهنه بخوانید.

نقد "روز هزار ساعت دارد" (7)

2010-02-23T12:14:00.003+03:30

نقدي جديد بر رمان "روز هزار ساعت دارد" به قلم شاهرخ گيوا؛ تحت عنوان: نگاهي به رمان روز هزار ساعت دارد.

هزار ساعت واقعيت و خيال!

2010-02-20T12:41:00.001+03:30

نقد و بررسي رمان "روز هزار ساعت دارد" به قلم ‌فريدون حيدري مُلك ميان در انتشارات افراز با حضور جمعي از نويسندگان و منتقدان برگزار شد.
گزارشی از این نشست را می توانید در خبرگزاری مهر و دوشنبه بخوانید.

نقد و بررسي "روز هزار ساعت دارد" در انتشارات افراز

2010-02-10T09:40:00.004+03:30

نقد و بررسي رمان "روز هزار ساعت دارد" به قلم ‌فريدون حيدري مُلك ميان در انتشارات افراز با حضور جمعي از نويسندگان و منتقدان برگزار مي شود.
زمان: چهارشنبه ۲۸ بهمن ۸۸ - ساعت: 17:30
مکان: انتشارات افراز - خيابان فلسطين - خيابان وحيدنظري - کوچه افشار - پلاک ۱- واحد ۵.

"روز هزار ساعت دارد" نامزد دور نهايي جايزه ادبي "واو"

2010-02-02T12:33:00.003+03:30

جایزه ادبی "واو" 14 اثر را به عنوان آثار متفاوت سال 1387 اعلام کرد که از این میان 4 اثر به عنوان نامزدهای دریافت جایزه معرفی شدند.

بهترین رمان هاي متفاوت انتخاب شده به ترتیب حروف الفبا عبارتند از "دره‌ پنهان" از محمد قراچه‌داغی (نشر چشمه)، "روز هزار ساعت دارد" نوشته فریدون حیدری ملک میان(نشر افق)، "صورتکهای تسلیم" اثر محمد ایوبی(نشرافراز) و "مونالیزای منتشر" اثر شاهرخ گیوا (انتشارات ققنوس).

متن کامل اين خبر را مي توانيد اينجا و اينجا بخوانيد.

" آقا بزرگ تهرانی" به قلم ‌فريدون حيدري مُلك ميان روايت شد

2010-02-02T12:31:00.002+03:30

زندگینامه " آقا بزرگ تهرانی" به قلم ‌فريدون حيدري مُلك ميان توسط انتشارات مدرسه منتشر شد.

نقد "روز هزار ساعت دارد" (6)

2009-12-08T14:43:00.002+03:30

روزنامه اعتماد مورخ ۳ آذر ۸۸ در صفحه ادبیات خود نقدی تحت عنوان اسطوره باورها به قلم محمدرضا گودرزی را منتشر کرد.

"فریدون حیدری مُلك ميان" در "دو قدم مانده به صبح"(6)

2009-12-07T11:29:00.005+03:30

فریدون حیدری مُلك ميان با تازه ترین رمان خود "روز هزار ساعت دارد" این هفته نیز برای دومین جلسه میهمان برنامه "دو قدم مانده به صبح" است. اين برنامه با اجرای محمدصالح علاء و حضور زهیر توکلی خواهد بود.برنامه "دو قدم مانده به صبح" طبق روال معمول، هر شب راس ساعت ۳۰/۱۱ دقيقه از شبکه چهار سیما پخش می شود.

زادروز فریدون حیدری مُلک‌میان

2009-11-24T09:35:00.012+03:30

امروز سوم آذر زادروز فریدون حیدری ملک میان است.
متولد ۱۳۴۵ در مُلک‌میان از توابع رودسر

فهرست آثار:

الف: آثار چاپ شده

- مرگ بی توبه بی وصیت (رمان)
ـ روز هزار ساعت دارد (رمان)
ـ از دیروز (گفت وگو با پیشکسوتان افست)

- آقابزرگ تهراني

ب: آثار زیر چاپ

ـ محیط طباطبایی
ـ مقدس اردبیلی
ـ شیخ طوسی
ـ سیدرضي

ـ آفرینش و تاریخ (بازنویسی البدءوالتاریخ)

ج: آثار آماده انتشار

- سید بن طاووس
ـ عبید زاکانی

"روز هزار ساعت دارد" در "دو قدم مانده به صبح"

2009-11-22T09:02:00.007+03:30

فریدون حیدری مُلك ميان با تازه ترین رمان خود "روز هزار ساعت دارد" میهمان دوشنبه اين هفته برنامه "دو قدم مانده به صبح" است. اين برنامه با اجرای محمدصالح علاء و حضور زهیر توکلی خواهد بود.
برنامه "دو قدم مانده به صبح" طبق روال معمول، هر شب راس ساعت ۳۰/۱۱ دقيقه از شبکه چهار سیما پخش می شود.

کتاب بايد به شکل گسترده اي در دسترس همگان قرار گيرد

2009-11-20T18:20:00.003+03:30

"فريدون حيدري ملک ميان" رمان نویس گفت: براي ترويج فرهنگ کتاب خواني بايد کتاب به شکل گسترده اي در دسترس و در اختيار همگان به ويژه کودکان ، نوجوانان و جوانان قرار گيرد.
متن کامل این خبر را در خبرگزاری ایرنا بخوانید.

"روز هزار ساعت دارد" در کانون ادبيات ايران

2009-11-10T08:56:00.008+03:30

در دويست و پنجاه و نهمين نشست هفته "کانون ادبيات ايران " که بعد از ظهر دوشنبه در کانون ادبيات ايران برگزار شد ، رمان "روز هزار ساعت دارد" نوشته "فريدون حيدري ملک ميان"توسط منتقدان مورد نقد و بررسي قرار گرفت.

متن کامل این خبر را در

خبرگزاری ايرنا

خبرگزاري مهر

خبرگزاري ايبنا

وب سایت دیلمستان

بخوانید.

نقد و بررسی رمان «روز هزار ساعت دارد» در کانون ادبیات ایران

2009-11-07T14:42:00.005+03:30

رمان «روز هزار ساعت دارد» نوشته فریدون حیدری ملک میان توسط عنایت سمیعی، يوسف عليخاني و محمدرضا گودرزي در کانون ادبیات ایران نقد و بررسی می شود.
این جلسه در روز دوشنبه مورخ ۱۸ آبان ۸۸ از ساعت ۳۰/۱۶ در کانون ادبیات ایران برگزار می گردد.

محل برگزاری: تهران - میدان هفت تیر - خیابان مفتح جنوبی - کوچه اردلان - روبه روی ورزشگاه شیرودی - پلاک 25.

فريدون حيدري ملك‌ميان و بازنويسی «آفرينش و تاريخ»

2009-09-24T18:02:00.002+03:30

فریدون‌ حیدری‌ملک‌میان... ایبنا

کمال مطلوب من، نوشتن کتابی اصیل است

2009-09-24T17:58:00.002+03:30

بهنام ناصح... دنیای اقتصاد

ساعت‌هایی که آبستن هزاران حادثه‌اند

2009-09-24T17:47:00.003+03:30

فرحنازعلیزاده... اینجا

سکوت عظمت دارد

2009-09-24T17:42:00.002+03:30

یوسف انصاری... اینجا

روز هزار ساعت دارد

2009-09-24T17:31:00.002+03:30

خبرنامه الکترونیکی نشرافق

کمال مطلوب من، نوشتن کتابی اصیل است

2009-09-24T17:20:00.003+03:30

بهنام ناصح... اینجا

تجربه‌گرايي در فرم روايت

2009-04-09T18:29:00.004+04:30

حميد رضا اميدي سرور ... اینجا

طالع سرگشتگي

2009-03-12T18:34:00.004+03:30

علی چنگیزی ... اینجا

چراگاه ابدي ادبيات

2009-03-11T17:39:00.010+03:30

مرتضی کربلایی‌لو ... اینجا
فرشاد کامیار ... اینجا

گفتگو با رادیو فرهنگ

2009-02-27T13:11:00.008+03:30

درباره رمان «روز هزار ساعت دارد»
گفتگوی «محسن حکیم معانی» با فریدون حیدری ملک میان

شب اول: سه شنبه 6 اسفند 1387 بشنوید (mp3)

شب دوم: چهارشنبه 7 اسفند 1387 بشنوید (mp3)

شب سوم: پنج شنبه 8 اسفند 1387 بشنوید (mp3)

شب چهارم:‌ سه شنبه 13 اسفند 1387 بشنوید (mp3)

شب پنجم:‌ چهارشنبه 14 اسفند 1387 بشنوید (mp3)

منتشر شد

2009-01-12T21:50:00.004+03:30

روز هزار ساعت دارد
فريدون حيدري‌مُلك‌ميان

رمان
نشر افق
چاپ اول: ۱۳۸۷
قيمت: ۲۸۰۰ تومان
رقعي، ۱۷۶ صفحه
شماره شابك : ۲-۵۲۶-۳۶۹-۹۶۴-۹۷۸

راوي در روزي شوم در ملك‌ميان زاده مي‌شود و دنياگردي به شيوه‌ دراويش و حتي نوشتن به سبك دعاگران و پيشگويان در طالع اوست. شايد از همين‌روست كه مي‌خواهد در هاله‌اي از وهم و رويا از آينده بنويسد. ادامه

×××

فهرست مقالات و معرفی... تادانه
هم‌چون شعري بلند به زبان آهنگين ... نشر افق
از سه بخش«اوکار»، «سراندیب» و «دساتیر» تشکیل شده‌ ... سیما فیلم

دیباچه‌‌‌‌‌ای بر یک بحث

2008-12-20T22:13:00.000+03:30

قله‌‌‌‌‌های رفیع ادبیات و دست‌‌‌‌‌های کوتاه ما
بحث نامفتوح آثاری که به فارسی برگردان نمی‌‌‌‌‌شوند

رمان‌‌‌‌‌نویس ایرانی با بضاعت مزجاه خویش می‌‌‌‌‌نویسد. او با امکانات اندکی که دارد، خود را درگیر تعهدی کاملا شخصی می‌‌‌‌‌کند و می‌‌‌‌‌کوشد تا به واسطه‌‌‌‌‌ی رمان، زمینه‌‌‌‌‌ی اندیشیدن به وضعیتی دیگر را فراهم سازد.
اما این عمل بیش از آن که از سر ساده‌‌‌‌‌دلی باشد، حاکی از اشتیاقی شورانگیز و صداقتی تام و تمام است که رمان‌‌‌‌‌نویس را وامی‌‌‌‌‌دارد تا در دل سکوت و تنهایی هر دم فزاینده‌‌‌‌‌اش به اعماق هستی نقب بزند. و اگر آلبر کامو بر آن بود که « نویسندگان شاهدان این جهان اند و نه مامور» با وجود این، رمان‌‌‌‌‌نویس ما گویی ماموریتی پنهان برای خود قائل می‌‌‌‌‌شود و با تعهدی مضاعف بر صفحه‌‌‌‌‌ی تردیدهایش قلم می‌‌‌‌‌گرداند. او از نقصانی در کار و بار این جهان رنج می‌‌‌‌‌برد که ــ باری به هر جهت ــ بدان وقوف یافته و چاره‌‌‌‌‌ای جز نمایش آن ــ گیرم در تماشاخانه‌‌‌‌‌ای بدون تماشاچی ــ ندارد. از این رو، نمی‌‌‌‌‌تواند به استقبال جدی و پایدار عمومی از مورد ارائه‌‌‌‌‌ی خود چشم داشته باشد.

رمان ــ فارسی ــ نویس در ملکی می‌‌‌‌‌زید بیگانه و بدگمان نسبت به شکل و شمایل چیزی موسوم به کتاب؛ رمان که دیگر قالبی غربی دارد! و گاه هم بسیار طول می‌‌‌‌‌کشد تا برخی از بهترین‌‌‌‌‌های همین قالب به فارسی برگردان شوند. بله، اتفاقا این مسأله‌‌‌‌‌ای است که بسیار می‌‌‌‌‌ارزد مقدمتا، هرچند فی‌‌‌‌‌البداهه اما البته با احساس ضرورتی توأمان، حداقل چند سطری به آن اختصاص داده شود .

در مواجهه با فهرست‌‌‌‌‌های منتخب آثار برتر ادبیات جهان، گاه به عناوین کتبی برمی‌‌‌‌‌خوریم که یا چیز چندانی در باره‌‌‌‌‌ی آنها نمی‌‌‌‌‌دانیم یا به کلی با اعتبار و معروفیت‌‌‌‌‌شان بیگانه‌‌‌‌‌ایم.

البته در این‌‌‌‌‌جا به این کار نداریم (هرچند باید کار داشته باشیم) که فهرست‌‌‌‌‌های مذکور از سوی کدام نهاد یا موسسه‌‌‌‌‌ای و با چه اهداف پیدا و پنهانی منظم و منتشر می‌‌‌‌‌شوند و یا حتی جای برخی از شاهکارهای مسلم ادبیات در آنها خالی است حالا به عمد یا به سهو؛ یا مثلا به این کار نداریم که سهم ادبیات فارسی در چنین فهرست‌‌‌‌‌هایی چقدر است و کدام اثر بزرگی را در این زبان در بر می‌‌‌‌‌گیرد. در این‌‌‌‌‌جا عجالتا به این می‌‌‌‌‌پردازیم که برخی از این آثار که انگشت‌‌‌‌‌شمار نیز هستند، نه تنها هنوز به فارسی درنیامده‌‌‌‌‌اند بلکه پس از گذشت این همه سال از آفرینش‌‌‌‌‌شان، حتی معرفی مختصر درخوری نیز در هیچ کجا در باره‌‌‌‌‌ی آنها صورت نگرفته است. به عنوان نمونه در این‌‌‌‌‌جا تنها به چند اثر داستانی برتر ادبیات جهان اشاره می‌‌‌‌‌شود که تاکنون خواننده‌‌‌‌‌ی فارسی زبان از مطالعه‌‌‌‌‌ی آنها محروم مانده است.

از نجیب محفوظ مصری آثاری چند به فارسی ترجمه شده است. اما ظاهرا اغلب همه جا روی کتاب « بچه-های محله‌‌‌‌‌ی ما » تاکید می شود؛ رمانی که محفوظ آن را در سال 1959 نوشته و گویا قرار نیست هرگز گرد فراموشی بر آن بنشیند.

یکی دیگر از آثار مطرح قاره‌‌‌‌‌ی سیاه به قلم طیب صالح نویسنده‌‌‌‌‌ی سودانی به نگارش درآمده که « موسم الهجره الی الشمال » نام دارد. اثری که برنده‌‌‌‌‌ی سومین دوره‌‌‌‌‌ی جایزه‌‌‌‌‌ی رمان عربی شده و طی سی سال گذشته پرفروش ترین رمان عربی بوده است.

در مورد رمان‌‌‌‌‌های نجیب محفوظ و طیب صالح شاید تنها عطاالله مهاجرانی باشد که با شیفتگی قابل انتظار و البته شایان ستایشی سخن به میان می‌‌‌‌‌آورد:
« اما با صراحت عرض می‌‌‌‌‌کنم که ما با ادبیات جهانی فاصله‌‌‌‌‌ی زیادی داریم. حتی با ادبیات داستانی افریقا که امروزه چند برنده‌‌‌‌‌ی جایزه‌‌‌‌‌ی نوبل در میان آنهاست. و آنهایی که نوبل هم نگرفته‌‌‌‌‌اند مثل طیب صالح که در سال 1966 رمان جهانی شگفت‌‌‌‌‌انگیز « موسم الهجره الی الشمال » را نوشته است. ما در ادبیات داستانی خودمان ــ با احترام بسیار به همه‌‌‌‌‌ی نویسندگان عزیز هموطن ــ کتابی قابل مقایسه با کتاب طیب صالح و یا « بچه های محله ی ما » نوشته‌‌‌‌‌ی نجیب محفوظ نداریم.»

و یا وقتی که در « مکتوب » (وبلاگش) می‌‌‌‌‌نویسد:
« کتاب صالح را به عنوان یکی از صد رمان برتر ادبیات جهانی محسوب کرده‌‌‌‌‌اند. این رمان در سال 1966 برای اولین بار در بیروت چاپ شده است. ترجمه‌‌‌‌‌ی انگلیسی‌‌‌‌‌اش را انتشارات پنگوئن در زمره‌‌‌‌‌ی ادبیات کلاسیک منتشر کرده است.
نکته خواندنی درباره‌‌‌‌‌ی رمان صالح، ممانعت از نشر آن در سودان و سایر کشورهای عربی است. کتاب نزدیک به سی سال در مصر ممنوع بوده است. اما چند سال پیش که کتاب در مصر چاپ می‌‌‌‌‌شود، در همان هفته‌‌‌‌‌ی اول، صد هزار نسخه از آن به فروش می‌‌‌‌‌رسد. ترجمه‌‌‌‌‌ی روسی این کتاب نیز در چاپ نخست، یک میلیون نسخه بوده است. و ترجمه به بیش از بیست زبان زنده‌‌‌‌‌ی دیگر. »

چنان که مهاجرانی تصریح می‌‌‌‌‌کند، رمان طیب صالح را خود وی به فارسی ترجمه کرده و این کتاب در ارشاد منتظر مجوز انتشار است.

« خاطرات یک دیوانه و داستان‌‌‌‌‌های دیگر » اثر لو سیون نویسنده‌‌‌‌‌ی چینی است که در 1918 آن را نوشت و آیین کنفسیوس را به شدت مورد حمله قرار داد؛ کتابی که بسیار مورد توجه قرار گرفت.

یک اثر دیگر متعلق به گیمارائیس رزا نویسنده‌‌‌‌‌ی برزیلی است یعنی« سرتایوی بزرگ، کوره راه‌‌‌‌‌ها» که با عنوان « شیطان در بیابان » به انگلیسی ترجمه شده است.

اما فهرست شاهکارهایی که هنوز به فارسی در نیامده‌‌‌‌‌اند و یا اگر هم به فارسی درآمده‌‌‌‌‌اند، شکل ناقص و ضعیفی دارند، به همین چند اثر از ادبیات جهان محدود و منحصر نمی‌‌‌‌‌شود؛ چراکه می‌‌‌‌‌توان برخی از بهترین آثار نویسندگان بزرگ دیگر را نیز به آن افزود: ساموئل بکت مثلا سه گانه‌‌‌‌‌ی معروفش ( مولوی ــ مالون می-میرد ــ نام ناپذیر )، جفری چاسر ( داستان‌‌‌‌‌های کانتربوری )، آلفرد دوبلین ( برلین، میدان الکساندر )، رالف الیسون ( مرد نامرئی )، لارنس ( پسران و عشاق )، هالدور لاکسنس ( مردم مستقل )، دوریس لسینگ ( دفترچه‌‌‌‌‌ی طلایی ) و ...

بدین ترتیب، خواننده‌‌‌‌‌ی احتمالی دوستدار ادبیات جدی و البته ترجیحا رمان‌‌‌‌‌نویس بی بضاعت ما هیچ‌‌‌‌‌کدام نمی-توانند به آثار سترگی دسترسی پیدا کنند که بر ادب و فرهنگ جهان تأثیر انکارناپذیری داشته اند.

ادبیات اوهام

2008-11-20T22:23:00.000+03:30

اشاره‌‌‌‌ای گذرا به چرایی و چگونگی قلم گرداندن

افسوس، بیهوده فرسوده می‌‌‌‌شویم! ادبیات قادر نیست ما را ادب کند. ادبیات برای تغییر وضعیت ما چیز چندانی در چنته ندارد. ادبیات حریف ما نیست. به هر حال، دیگر ناگزیریم با فضاحت تمام بپذیریم که کتاب‌‌‌‌ها از پس هیولاها برنمی‌‌‌‌آیند. ما « درست بشو » نیستیم.

ادعایی الکی! حرفی چرت! بله، شاید این‌‌‌‌طور باشد. اما دیرزمانی است که به گرسنگی و برهنگی برادران و خواهران‌‌‌‌مان ( به تعبیری پارسایانه و انسانی )، یا اصلا بگوییم معشوق‌‌‌‌ها و معشوقه‌‌‌‌های احتمالی‌‌‌‌مان ( به تعبیر حقیقی و حقوقی ) خو گرفته‌‌‌‌ایم و کماکان در خلوت مشکوک خویش مثلا ادبیات قلمی می‌‌‌‌کنیم.

زمانی ژرژ ساند نالیده بود: « ما نسل بدبختی هستیم. به همین سبب، از بیچارگی ناچاریم به کمک دروغ‌‌‌‌های هنر، خویشتن را از واقعیت‌‌‌‌های زندگی بدور داریم.» و ما اکنون، بهتر، بهتر، بهتر از هر وقت و زمانه‌‌‌‌ی دیگری می‌‌‌‌توانیم ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌بفهمیم که تا چه حد حق با او بوده است.

بدین ترتیب، نه تنها هنوز از طرح مکرر پرسش‌‌‌‌های قدیمی معاف نیستیم، که حتی ناگزیر به پاسخ‌‌‌‌هایی به شدت عاجلانه‌‌‌‌ایم. مگر در آن صورت، از فرو شدن در مغاک و اُخدودی برهیم که دم به دم دهانه‌‌‌‌اش گشاده‌‌‌‌تر می‌‌‌‌گردد.

ولی شاید مشکل این‌‌‌‌جاست که پاسخ‌‌‌‌های ما در همان حال که پیوسته پیچیده و بغرنج می‌‌‌‌نماید، تمایزی آشکار با سادگی و حقیقت وجودی خودمان دارد. گویا تعمدی در کار بوده باشد تا در همه حال از ناحیه‌‌‌‌ی غروری کاذب، خود را خاص بیابیم، به سرنوشت مبهم و غم‌‌‌‌انگیزمان بنازیم و نیز به شکل جنون آمیزی به دست نبشته‌‌‌‌های منظوم و منثورمان ببالیم.

آیا ادبیات از تراژدی ما تغذیه می‌‌‌‌کند؟ آیا از بدبختی ما شکل می‌‌‌‌گیرد؟ تردیدی نیست که داستان‌‌‌‌ها هنوز هم خواندنی هستند. هم از این رو، هم‌‌‌‌چنان کتاب‌‌‌‌ها و کتاب‌‌‌‌ها نوشته می شوند. اما به چه قیمتی؟ چراکه این روزگار سیاه ماست که بر صفحات سپید کاغذها نقش می‌‌‌‌بندد و به مضحکه‌‌‌‌ای تازه‌‌‌‌تر می‌‌‌‌انجامد. این همان طنز مضاعفی است که با آن می‌‌‌‌خندیم و یا اشک فرو می‌‌‌‌باریم. با این حال، از دست ما چه کاری ساخته است؟ گویی ما بی‌‌‌‌چاره‌‌‌‌تر از آن هستیم که بر سرنوشت خود حاکم باشیم. به راستی جز نعره، نعره، نعره کشیدن‌‌‌‌های هیستریک، جز سر به دیوار کوفتن‌‌‌‌های بی نتیجه و جز قلم بر کاغذ دراندن‌‌‌‌های بیهوده و بی‌‌‌‌فایده چه می‌‌‌‌توانیم کرد؟ اما شاید که باید بفهمیم نقش غایی چیزی موسوم به ادبیات صرفا این است تا از رهگذر آن، واقعیت خشن اجتناب ناپذیری را بپذیریم و با آن کنار بیاییم که همه‌‌‌‌ی هستی ما را در چنبره‌‌‌‌ی خود گرفته است. در این صورت، ( بدا به حال ما! ) ادبیات هرگز حامل نوید خوشایندی برای ما نبوده و نیست. ولی کاش، ایکاش حداقل می‌‌‌‌توانستیم از این هم خبردار نشویم و دل‌‌‌‌آسوده‌‌‌‌تر سر بر بالین مرگ بگذاریم. کاش می‌‌‌‌توانستیم فروتنانه برای خود رسالتی قائل نگردیم و قلم‌‌‌‌های غرورآگین‌‌‌‌مان را رندانه غلاف کنیم.

تقریبا یک قرن پیش، فیودور سولوگوب سروده بود:

درندگانیم در قفس
که با عقایدمان جلوه می‌‌‌‌فروشیم؛
دروازه‌‌‌‌ها همه بسته است
و کسی را یارای گشودن‌‌‌‌شان نیست.

افسوس! افسوس! امروز به شخصه ناگزیر از این اعتراف هستم که هرچه بیشتر در کوهه‌‌‌‌کوهه‌‌‌‌ی کتاب‌‌‌‌ها سر فرو می‌‌‌‌کنم، همان‌‌‌‌قدر به صداقت خالق رمان « شیطان کوچولو » رشک می‌‌‌‌برم. و البته به نتیجه‌‌‌‌ی شگفت تازه‌‌‌‌تری می‌‌‌‌رسم: ادبیات یعنی این که دریابی یکی دیگر نیز در جایی دیگر همین عوالم و شاید حتی بدتر از این را از سر گذرانده است و پس دیگر یاد بگیری که تو نیز آرام آرام سر بر این خاک کهنه بگذاری و بی تاسف و تحسر بمیری. چرا که آدمی به اوهامش زنده است؛ وقتی درصدد برمی‌‌‌‌آید تا آن را مکتوب ‌‌‌‌کند، شاید در حقیقت می‌‌‌‌خواهد نسخه‌‌‌‌ی مرگش را بپیچد.

و این‌‌‌‌جاست که باید به لئوناردوی بزرگ اقتداء کنیم؛ چه بسا این بار ممکن است به گوشه‌‌‌‌ای از رمز و راز آن لبخند جاودانش پی ببریم:« گمان می‌‌‌‌بردم زیستن می‌‌‌‌آموزم؛ مردن می‌‌‌‌آموختم. »

تلخیص | فریدون حیدری مُلک‌میان

2008-10-20T21:25:00.001+03:30

درست چهل ساعت پیش از پایان چهل سالگی، بر آن شد تا برای نخستین بار شخصی‌‌‌ترین تصمیم زندگی‌‌‌اش را بگیرد: تحقق آن‌‌‌چه که می توانست جدی‌‌‌ترین تمنای وجودش باشد و او تا آن زمان، به هر دلیلی، موجه یا ناموجه، حتی علی‌‌‌رغم تمایلش، به مقابله با این تمنا برآمده و یا هرگز فرصت پرداختن به چنین مورد کاملا خصوصی را نیافته بود...

[... ]

بدین ترتیب، در این اندک زمان باقی‌‌‌مانده، در ضرب‌‌‌الاجلی که خود از مدت‌‌‌ها پیش تعیین کرده بود، باید که دست به کار می‌‌‌شد و بی ملاحظه و بی مهابا برای نیل به طبیعی‌‌‌ترین، ضروری‌‌‌ترین و مبرم‌‌‌ترین خواسته‌‌‌ی درونی‌‌‌اش اقدام می‌‌‌کرد و در صورت لزوم، حتی به خاطرش می‌‌‌جنگید...

[... ]

البته عملی کردن مقصودش تنها یک طرف قضیه بود؛ چراکه به گونه‌‌‌ی توضیح‌‌‌ناپذیر غریبی، تاکید داشت حتما با همان عدد « چهل » به مصاف چهل سالگی برود...

[... ]

با وجود این، نتوانسته بود مثلا از چهل ماه یا چهل هفته و حتی چهل روز پیش‌‌‌تر چنین جسارتی پیدا کند. پس به زعم خودش، عجالتا همان چهل ساعت کافی بود تا قطره قطره عصاره‌‌‌ی زندگی به عبث طی شده‌‌‌اش را در آن بچلاند...

[... ]

هرچند سی و نه ساعت و بیست دقیقه هم سپری شد و او ناگزیر تاسف می‌‌‌خورد که هنوز هیچ تصمیمی نگرفته... حالا دیگر فقط چهل دقیقه وقت داشت...

[... ]

اما وقتی سی و نه دقیقه و بیست ثانیه را نیز بی هیچ اقدامی هدر داد، واپسین چهل واحد تعریف شده از زمان بشری برایش باقی ماند...

[... ]

دیگر جای فکر و ذکر نبود؛ در چهل ثانیه‌‌‌ی آخر، تنها همین‌‌‌قدر فرصت یافت لوله‌‌‌ی تفنگ شکاری را روی شقیقه‌‌‌اش بگذارد و با شست دست چپش، ماشه را درست لحظه‌‌‌ای فشار بدهد که با قلم دست راستش بر انتهای یادداشت کوتاهی نقطه گذاشته باشد؛ یادداشتی که سبک و سیاق هذیانی و منحصر به فرد تمام نوشته‌‌‌های چاپ شده و چاپ نشده‌‌‌ی‌‌‌ پیشینش کاملا در آن حفظ شده بود:

« هیچ‌‌‌کس قابل سرزنش نیست؛ هیچ‌‌‌کس. به هر حال، چاره‌‌‌ای نبود؛ باید خلاصه می‌‌‌کردم و از مضحکه‌‌‌ی پایان‌‌‌ناپذیری خلاصی می‌‌‌یافتم که سی و نه سال و یازده ماه و بیست و هشت روز و هشت ساعت، ایضا سی و نه ساعت و بیست دقیقه، ایضا سی و نه دقیقه و بیست ثانیه، ایضا چهل ثانیه‌‌‌ی تمام، دنیا را در نظرم جهنم کرده بود.»

ارادت به ادبیاتِ م. ف. 51

2008-09-12T22:27:00.000+04:30

یادداشتی در باب ادب شخصی و شخص ادبی

از همین ابتدا، تاکید می‌شود که این قلمک ابدا در پی طرح مثلا یک معماواره‌ی بزرگ بی بدیل برنیامده؛ چون به طور معمول، نه تنها حتی استعداد طرح نوع بسیار کوچکش را هم ندارد، بلکه از آن بیشتر، پیوسته به صراحت راغب است؛ صراحتی اگرچه گاه برخورنده. گو این که « م. ف. » صرف نظر از آن رقم به ظاهر جمع و جور و مقتصدانه‌ی « 51 »، در عالم عظیم ادبیات، نه ماسدونیو فرناندس، شاعر و داستان‌نویسِ آرژانتینی و خالق رمان پیشرو « چشم باز همیشه به معنای بیداری نیست » از آن‌سوی آب‌ها است، نه « م. ف. » های وطنی مثل مصطفی فرزانه، یا مسعود فرزاد، یا مهدی فروغ ، یا ...

خب، بهتر است خیال همه را راحت کنم: « م. ف. » در این‌جا موقعیتی صرفا ادبی است که یکی حی و حاضر در همین حوالی آن را رقم زده، اما بدبختانه خود قدر و اعتبار آن را نمی‌شناسد یا اصلا نمی‌خواهد که بشناسد!

من البته آن‌قدر بختیار بوده‌ام که او را سال ها قبل، به فاصله‌ی یک پرتاب سنگ آن‌سوتر از محله‌ی عبید زاکانی یافتم؛ یعنی جایی که آفتاب در باب‌الجنه غروب می‌کند و اگر به اندازه‌ی شلیک یک گلوله‌ی شراپنل در همان راستا پیش می‌رفتیم احتمالا به پلنگ‌هایی بر می‌خوردیم که می‌شد شکارشان کرد و پوست‌شان را به قیمت گزافی هم فروخت. ولی ما ــ صوفی مسلکان ــ خراب از شراب تالانی تاکستان بودیم. « م. ف. » از ریلکه و تراکل و نزوال می‌گفت. گفتن ندارد که این به خودی خود کفایت می کرد تا برای « از راه رسیده‌ی غریبه »ی سختگیری چون من جالب و جذاب بنماید؛ خودش و دنیایش.

آه، چه کیمیای کشف ناشده‌ای می نمود آن دم که جوانانه مایاکوفسکی می‌خواند:

« مِی‌آیی
عنق‌تر از عنق
می‌گزی پوست گوزن دستکشت را
می‌گویی:
راستی
خبر داری؟
دارم شوهر می‌کنم
بکن!
به درک!
خیال می کنی از پا در می‌آیم؟
چه باک!
ببین
آرامم
آرامتر از نبض یک مرده
یادت رفته چه می‌گفتی؟
جک لندن
پول
عشق
ماجراجویی
من اما می‌دیدم
تو ژوکوند بودی
تو را باید می‌ربودند
تو را ربودند »

و باز قطعه‌ی شگفت انگیز دیگری از همان « ابر شلوارپوش »:

« پدر
من
از تو
دو دست دارم
من
از تو
لب دارم
پس چرا نمی توانم
ببوسم
ببوسم ببوسم ببوسم
و هر بار
درد نکشم؟ »

و مگر می‌توانم آن تصویر باشکوهی را از یاد ببرم که روزی در اریب خیابان پیغمبریه با هم قدم می‌زدیم، درست مقابل حوزه علمیه، در حد فاصل بنای پیغمبریه و نظمیه، کمی آن‌سوتر از آن سینمای مخروبه و فراموش شده‌ی زمان رونق کار و نان و گوشت و گوجه فرنگی و خیارشور و ماست و عرق، دوره‌ی فیلم‌ فارسی‌ها و محصولات سینمای هند همچون « سنگام » یا « آواره » و صف‌های طولانی تا سبزه میدان، تا... و بدمستی‌ها وعربده‌کشی‌ها، متلک‌ها و چشم‌چرانی‌ها، درگیری‌ها و گلاویز شدن‌ها و دعواهای ناموسی، فحاشی‌ها و تهدیدها و چاقوکشی‌ها...؛ و او شعر هوشنگ ابتهاج ( م. ا. سایه ) را با شور و حرارتی مستانه زمزمه می‌کرد:

مژده بده، مژده بده، یار پسندید مرا
سایه او گشتم و او برد به خورشید مرا
...

نمی‌دانم قبلش بود یا بعدش که شامگاهی با شمس آمد، با مقالاتش:

« کسی می‌خواستم از جنس خود که او را قبله سازم، و روی بدو آرم که از خود ملول شده بودم ــ تا تو چه فهم کنی از این سخن که می‌گویم که از خود ملول شده بودم؟ ــ اکنون چون قبله ساختم، آنچه من می‌گویم فهم کند و دریابد.»

باری، اتهام استاتیکی و استعاری « م. ف. » که علی‌القاعده حالا دیگر وقتش است فرض به یقین کنیم متوجه‌ی دوست عزیز و نازنینی باشد، به شامورتی بازی ادیب مآبانه‌ی احدی نمی‌برازد الا حضور خاضعانه و البته به شدت خود ویرانگرانه‌ی نویسنده‌ای چون: محسن فرجی.

ظن قریب به غریبی است که من بخواهم محسن را از میان این همه قلم‌زن غول وغافل مجزا کنم و مثلا جشن-نامه ای مختصر برایش تدارک ببینم! خب، البته گمانی است به کلی باطل. چراکه برعکس، از آن بیش‌تر مصمم هستم از باب کاری نکرده، برایش دست نزنم و خیالم از این بابت راحت است که او خود بهتر از هر کس دیگری این را درک می‌کند؛ گیرم که یک بار هم برخلاف طبع رندانه‌اش، کفری شود که نمی‌شود، به صف کفار بپیوندد که نمی‌پیوندد و همشهریانش را تحریک کند که نمی‌کند، تا عنوان شهروند افتخاری مینودر را از این لامکان آواره پس بگیرند؛ چنان که دیگرانی در آن دورها دور، گدانسک را از گونتر گراس.

اما تاسف و تحسر من بابت پدیده ای اتفاقی همچون محسن فرجی، بیش و پیش از هر چیز، این است که نمی-توانم ببینم و بپذیرم او در حد و اندازه‌ی نبوغ واقعی خود ظاهر نمی‌شود. او به قامت قریحه‌ی خود نمی‌بالد. او اعجازهای واقعی‌اش را تاکنون از همه‌ی ما دریغ داشته است.

سال‌ها پیش وقتی در قزوین به او برخوردم، بسیار سودایی‌تر از آن می‌نمود که چون امروز در سیاهی سکوتی سرد، سر به سنگ و سنگ و سنگ بساید و عین خیالش هم نباشد! اما چگونه ممکن است نباشد؟ قطعا هست. اگر هیچ‌کس خیال نبافد، من که می‌بافم: این بچه چشم خورده! ولیکن چه گریزی، چه گزیری؟ شاید بهتر آن باشد که همچون مادران « شانزِر» تبار و ساده دل شمالی، کمی گزنه بچینیم، در آب پیاله‌ی قضا و قدر کنیم و اخگرهای سرخ سوزان بدان درافکنیم. و یا مثلا به متابعت از مادربزرگ اساطیری آن « کودک ـ شاعر » مرحوم کهگیلویه و بویراحمد، نظربند سبزی به بازویش ببندیم! بلکه چاره ساز شود.

اگرچه گابریل گارسیا مارکز تاکید کند:
« به تصور من هیچ عاملی وجود ندارد که جلو کار یک نویسنده را بگیرد؛ حتی گرسنگی هم از این قاعده برکنار نیست. اگر یک نویسنده نمی‌نویسد یا نمی‌تواند بنویسد، علتش خیلی ساده است؛ نویسنده نیست! »

اما این ابدا به محسن فرجی ارتباطی ندارد. چون او به هر والذاریاتی که بوده، تا به اینجای کار، نه تنها بزرگوارانه ــ گیرم به خاطر دل نازک و تنهای ما ــ تاب آورده بلکه با زن و دو بچه، با تمامی بضاعت مزجاه اش، توانسته دو مجموعه داستان شسته رفته ( یازده دعای بی استجابت / چوب خط ) و سه زندگی-نامه‌ی قابل اعتنا ( بیرشک / خاقانی / نظامی ) ارائه دهد. البته « غزلداستان » آبرومندش را هم نباید از نظر دور داشت (faraji51.blogfa.com ). به‌ویژه آن که از وبلاگ‌نویسی رایج جز تعبیر نوعی روسپی ‌زایجه‌ی ساموئل بکتی نمی‌توان کرد؛ شاید حتی نوع مدرنی از استمناء یا استشهاء (صد البته نه استمناء پر کبکبه‌ی گیرمو کابررا اینفانته و استشهاء شورانگیز بیلیتیس)!

با این همه، شخصا معتقدم اعتبار محسن بیش از آن که به ابژه‌هایش باشد به سوبژه‌هایش است.حتی رو در رویی کوتاهی با او کفایت می‌کند تا در یابیم که وی برخوردار از آن هنر بالقوه‌ای است که به دلایلی عجیب و غریب، فرصت بالفعل شدن پیدا نمی‌کند. تردیدی نیست که یکی از ویژگی‌هایش در برخورد با آثار دیگران، این است که نوشته‌ی درخور اعتنا را از چرت و پرت به خوبی باز می‌شناسد؛ اگرچه گاه ــ در عین صراحت ــ ناگزیر از سکوت هم باشد و ابراز نظر مستقیم را به بقیه واگذارد. لکن، تشخیص سره از ناسره، درک عظمت آثار و داوری صادقانه، تند و تیز و بی‌رحمانه می‌تواند بدان‌جا بینجامد که خود محتاطانه‌تر ذهن را پرواز دهد و گرد هر مقوله‌ی بی قدری قلم نگرداند.

پیش از آن‌که این یادداشت را آماده کنم، مدتی به این می‌اندیشیدم که چگونه است در باره‌ی کسی بنویسم که راه و رسم دنیا را می‌شناسد و به امکانات کثیف کتابت نیز به خوبی واقف است اما آن‌چه را که باید، ارائه نمی-دهد؛ کسی که قادر است حرکت کند اما ترجیح می‌دهد همان جا که هست، بایستد ؛ و البته، نویسنده‌ای که نمی-تواند گول‌خور احدی باشد الا خودش. در هر حال، نمی‌دانم چرا، بی هیچ دلیل خاصی، نمونه‌ی زنده‌ی آن را صرفا در حد و هیات محسن فرجی عزیز مجسم می کردم.

به راستی در برخورد با « انسان ـ نویسنده »ای چنین درخود ــ عزیز یا غیر عزیز ــ چه بر ذمه‌ی ماست؟

دریغا مردی و سنگی!

2008-08-12T22:35:00.000+04:30

عبرت‌نگاری از عادتِ سکوتِ برازنده‌ی نویسنده‌ی فقیدِ پیشکسوت

می‌گویند: اگر احیانا یک وقت عزم جزم می‌کردی که صادق چوبک را ببینی، به راحتی می‌توانستی نزد او بروی و ساعت‌ها پای صحبتش بنشینی؛ اما البته محال بود بگذارد حتی کلمه‌ای از حرف‌هایش را برداری ببری جایی منتشر کنی.

می‌گویند: زمانی خبرنگاری سمج به دیدار چوبک می‌رود و موضوع یک مصاحبه را با وی در میان می‌گذارد. چوبک می‌پرسد برای این مصاحبه چقدر حق‌التحریر می‌گیری؟ می‌گوید هزار تومان. چوبک چکی پنج هزار تومانی کف دستش می‌گذارد و می‌گوید: این هم حق‌التحریرت، چیزی از حرف‌هایم را ننویس!

می‌گویند: یک بار پرویز نقیبی ( دست اندر کار آیندگان ادبی ) نصرت رحمانی را که می‌دانست چوبک بسیار دوستش دارد به سراغش فرستاد، حاصل کار آن دیدار ( که گفت و گو به سبک معمول نبود ) وقتی منتشر شد، چوبک باز هم گله‌مند بود که: من مصاحبه نکردم. البته نصرت هم با چربدستی که در پخش شرح دیدارش به خرج داده بود، راه گله‌ی چوبک را بسته بود.

می‌گویند: بالاخره یک نفر موفق شده بود با چوبک گفت و گوی مطبوعاتی داشته باشد. و این یک نفر چه کسی جز دکتر الهی می توانسته باشد که در بخشی از کارنامه‌ی روزنامه‌نگاری‌اش گفت و گوی مفصل ومهم او را با خانلری و سیدضیاء دیده بودند. اما این هم خوش باوری بود. الهی نتوانست مصاحبه‌ای ( از آن نوع متداول ) با چوبک انجام دهد.چون چوبک موافقت نکرده بود. البته دکتر الهی با ترفند استادانه‌ای حاصل دیدارها و گفت و گوهای چند ساله‌اش را طوری تنظیم کرده بود که شکل مصاحبه نداشت اما بهتر از هر مصاحبه‌ای مطالب خواندنی از زبان چوبک نقل شده بود.

می‌گویند: ...

و چه چیزهای دیگر از این دست که هنوز ممکن است بگویند؛ کاش بگویند، مکرر هم بگویند و مسلسل!

اما به راستی، نویسنده چه باید بگوید؟ یا اصلا چرا بگوید؟ حقیقتا چه نیازی به ترّهات الکن فکرناشده، نسنجیده و نانوشته؟ کدام عامل عجیبی باعث می‌شود تا عده‌ای با جسارتی کاذب بیش از حجم نوشته‌های‌شان حرافی و حرافی و حرافی کنند؟ در مقابل دوربین عکاس جوان جویای نان ( و نه حتی نام )، انگار به گونه‌ای نمادین، لیوانی خالی یا نیمه از چای یا قهوه یا نسکافه در دست بگیرند و بی کمترین شرمی، ادبیات غرغره کنند! ادبیات غربال کنند!! ادبیات غلو کنند!!! توگویی مدت‌های مدیدی است که این لحظه و این صحنه را انتظار می‌کشیده‌اند بلکه عکاس و خبرنگاری خسته و تشنه و گرسنه راه‌شان را گم کنند و از قضا، سر از کارگاه ایشان دربیاورند.

گفتن ندارد که گند ادبیات رسمی و یا محفلی مدت‌هاست که درآمده؛ نشان به آن نشان که این روزها وی. اس. نایپل بزرگ معتقد است: « دیگر زندگی ادبی وجود ندارد چون دیگر نویسنده‌ی بزرگی وجود ندارد.» و یا ماریو بارگاس یوسا توگویی مایوسانه اصرار می‌ورزد: « باید به کسانی که ادبیات را تفنن و تفریح می‌دانند، بگویم که سخت در اشتباهند. چرا که ادبیات مسوولیت‌های بزرگ سیاسی، اجتماعی و زیبایی‌شناسی را بر دوش دارد.»

البته مسبوق به سابقه‌ایم و کاملا مطلعیم که مثل هر جای دیگری مقوله‌ی ادبیات هم استثنائاتی دارد. نمونه‌ی بارزش خورخه لوئیس بورخس با آن گفت و گو‌های معروف، پربار و سراسر خواندنی‌اش. اعتراف می کنم بورخسِ ریتا گیبرت و بورخسِ ریچارد بورجین را به مراتب بیشتر از بورخسِ داستان‌ها ومقالاتش خوانده و از او به وجد آمده و تحسینش کرده‌ام. به‌خصوص آن حاضر جوابی‌های شگفت و شیرین و البته سرشار از اسرار و ایما و ایهام ازلی‌گونه‌اش را:

ــ آیا شما خورخه لوئیس بورخس هستید؟
ــ گاهی اوقات.

راستی، چه کسی مطمئن است که صادق چوبک می‌توانست همیشه صادق چوبک باشد؟!

آن چه مسلم است این که خالق « سنگ صبور» بیشتر به خاموشی خوگر بود و شاید پناه جستن در همان قدسی خانم نجیبش؛ پاس سالیان با هم بودن و با هم عشق و همزیستی مسالمت آمیز را تجربه کردن، از دروس تا برکلی؛ و هرگزهم به جدایی از نوع هنرمندانه اش نیندیشیدن. او حتی در باره‌ی آثارش نیز به ندرت چیزی می‌گفت. و اگر سماجت کنه‌واری درکار نبود، شاید هرگز هیچ نمی‌گفت از آن اندکی هم که مثلا گفت:

...

« سنگ صبور در میان دیگر آثارم مظلوم واقع شده و بیش از هر اثر دیگری به آن ستم رفته است. طرح این داستان را من در سال 1320 ریختم. اول اسم آن را گذاشته بودم « لعان » یعنی فرزندی که پدر درحلال زادگی او شک می‌کند و درحقیقت با نفی و انکار ابوت خود، فرزندی را که به او منسوب است، طبق قوانین اسلامی از خود نمی‌داند. اصل داستان حکایت زنی است که بر سر چهار زن دیگر وارد خانه ای می‌شود و مرد خانه که در حسرت فرزند می‌سوزد، از او صاحب اولاد ذکوری می‌شود. اما یک اتفاق به همراه توطئه چهار هوو سبب می‌شود که این بچه « لعان » بشود. اتفاق همان است که در « سنگ صبور » آمده. یعنی بچه در شلوغی حرم شاه چراغ به علت خوردن آرنج زائری به دماغش، خون دماغ می‌گردد و بر اساس یک خرافه که می-گوید اگر حرامزاده ای وارد حرم شاه چراغ بشود، خون دماغ خواهد شد، انگ حرامزادگی بر پیشانی طفل می‌خورد. این داستان که قرار بود داستان دوازدهم « خیمه شب بازی » باشد، یازده بار نوشته شد، ماشین شد، آماده شد که به مطبعه برود، ولی چون راضی نبودم، دوباره از سر نوشتم و بالاخره صورت دوازدهم آن به چاپ رسید. »

...

« همه‌ی حرف‌هایم را در « سنگ صبور » زده ام. « سنگ صبور » سرفصل تازه ای در داستان نویسی معاصر ایران است. »

...

« هدایت در یک روز زمستانی 1324 در کافه‌ی فردوسی به من گفت: چوبک به جنگت رفته‌ام. نفهمیدم مقصودش چیست. شب که می‌رفتیم کافه‌ی ماسکوت، باز گفت « پیام نوین » را بگیر، ببین چطور به جنگ
« بعد از ظهر آخر پاییز» ت رفته ام. مجله را گرفتم، دیدم هدایت داستان « فردا» را بر اساس گرته‌ی تکنیکی « بعد از ظهر آخر پاییز» نوشته است.»

...

« افسوس که هدایت نماند تا « سنگ صبور » را ببیند؛ اگر هدایت بود از این خیلی خوشش می‌آمد... خیلی...»

...

« این همه دفتر و کاغذ سفید، حالم را بد می‌کند. از این که نمی‌توانم سیاه شان کنم. فکرها و قصه‌هایی در سرم
می‌جوشد، خیلی قشنگ و وقتی نمی‌توانم بنویسم، از این ناتوانی عصبانی می‌شوم. این‌ها را که می‌بینم، یاد
قصه‌ی عبید می‌افتم و آن مخنّث و مار خفته و آن جمله‌ی مخنّث که: دریغا مردی و سنگی!»

و اینک: وقت قلم شکستن!

2008-07-12T22:39:00.000+04:30

یادداشتی موجز درباره ی منتقد ادبیات مرده ی معاصر

آدم عجیب...، نه، بهتر آن که بنویسم: نویسنده ی غریبی است این وی. اس. نایپل ( V. S. NAIPAUL )هندی تبارِ متولدِ ترینیداد و مقیم انگلستان!!!

بار دیگر ذوق می کنم و با شوقی وافر سطوری فوق العاده از فرازهای سه گانه ای از رمان « خم رودخانه » او را به یاد می آورم: « ریموند داستانگوی خوبی است. اما خیلی از گفته هایش عین حقیقت است. حرف‌هایی که درباره‌ی رئیس جمهور و عقاید می زند، یقینا درست است. رئیس جمهور از همه ی این عقاید استفاده می‌کند. می شود گفت از آن ها در کنار هم استفاده می‌کند. از مردان بزرگ آفریقاست و در عین حال شخصی مردمی است. هم متجدد است و هم آفریقایی ای که روح آفریقایی اش را بازیافته است. هم محافظه کار است و هم انقلابی. هر چه بگویی هست. از روش های سنتی استفاده می‌کند و در عین حال، آدمی پیشرو است. قصد دارد کشور را تا سال 2000 به یک قدرت جهانی بدل کند. نمی‌دانم این کارها را شانسی انجام می‌دهد یا کسی راهنمایی اش می‌کند. اما به هر صورت، در کارش موفق است. علتش هم این است که برخلاف سایرین، همگام با تغییرات حرکت می‌کند. سربازی است که تصمیم گرفته است به سبک قدیم رئیس شود و رئیسی است که مادرش مستخدمه‌ی هتل بوده. بنابراین، آدمی همه فن حریف است. هر کاری که بگویی از دستش برمی‌آید. در کشور، کسی را پیدا نمی‌کنی که حکایت آن مستخدمه را نشنیده باشد... دربیشه زار به احترام مادر زیارتگاه می‌سازد و در عین حال، آفریقای امروزی را بنا می کند.»

حیف است دو فراز دیگر را نیز در این جا نیاورم؛ پس فراز دوم:« ... خیلی عصبی بود. آنچه او را غیر عادی ــ و حتی به نظر من خارق العاده ــ کرده بود، حالت نومیدی اش بود. همه‌اش نداری و نداشتن امکانات نبود. خیلی عمیق تر از این ها بود و به راستی هم اگر از دریچه‌ی چشم او به دنیا نگاه کنید، سردرد می‌گیرید. نمی‌توانست دنیایی را قبول کند که در آن، مادر فقیر آفریقایی‌اش آن همه اهانت را تحمل کند. مشکلش به این آسانی‌ها حل نمی شد. هیچ چیز نمی توانست دنیای بهتری به او ارزانی دارد.»

و اما سومین فراز که باعث شده بود کتاب 364 صفحه ای نایپل را ــ با وجود ناشر و مترجم بی ادعایش ــ یک نفس تا آخر بخوانم؛ چراکه رمان با این عبارت کلاسیک گونه ی آکنده از نوستالژی ــ از نوع « بوف کور »‌ش ــ شروع می شد و چونان دفعات نادر، آتش به جان خسته و تحلیل رفته‌ام می زد: « راه و رسم دنیا همین است؛ آدم هایی که خود را کسی نمی دانند و می‌گذارند که هیچ باشند، در آن جایی ندارند... »

دوازده سال پیش بود که در قزوین هنگام خواندن رمان، این قطعه های زیبا را نیز سرخوشانه و محظوظ، بر برگی از یادداشت های اهدایی شرکتی رنگسازی که آن زمان در آن جا کار می کردم نوشته بودم و عشقم این بود که ــ گویی به عادتی از سر تکلیف ــ طی این سال های فلاکت بار، همچون بسیاری از قطعات ناب دیگر از کتاب‌ها و نویسنگان دیگر، بارها و بارها آن ها را از نظر بگذرانم و... .

البته کاملا واضح است که پیش از این، هیچ گاه حتی فکرش را هم نمی‌کردم که روزی بخواهم این ناب یافته های شخصی‌ام را در مقالی چنین ناچیز بگنجانم آن هم به بهانه ی حال کردن و بُر گرفتن از اظهارنظری نو، بی پرده و استثنایی از نایپل ( اما شایسته است از این پس بگویم یا بنویسم: نایپل بزرگ! ).

در هر حال، به گمان من، این مدعی صادق و جسور عصر ما چندان که غریب می نماید، غریبه نیست:

ویدادار سوراج پراساد نایپل در 17 آگوست 1932 از خانواده ای هندی الاصل در کشور ترینیداد به دنیا آمد. نایپل در 18 سالگی با دریافت بورس تحصیلی که به قول خودش او را به « سرزمین مردان دیگری » برد، در دانشگاه آکسفورد به تحصیل در رشته ی ادبیات انگلیسی پرداخت. با علاقه ای که به سیر و سیاحت داشت، به اقصی نقاط جهان سر کشید؛ از آرژانتین تا مالزی و به ایران و زئیر وساحل عاج و آمریکا و هند وجاهای دیگر رفت تا در داستان ها و سفرنامه هایش، با زبانی طنز و کاملا شفاف، به ترسیم ناقدانه ای از جهان سوم دست بزند.

او نویسنده ای جاودانه در راه است که با سفر به دورترین نقاط جهان، فریاد دردمندی جهان سوم را به گوش جهانیان
او نویسنده ای جاودانه در راه است که با سفر به دورترین نقاط جهان، فریاد دردمندی جهان سوم را به گوش جهانیان می رساند

میرساند. حاصل گشت و گذارهایش در جهان کوچک قبیله های سرکوب شده و نژادهای تحقیر گشته و تمدن های زخم خورده، کتاب های بسیاری است که هر کدام درنوع خود بی نظیرند: مشت و مال دهنده‌ی صوفی، رنج الویرا، خیابان میگوئل، خانه ای برای آقای بیسواس، گذرگاه میانی، آقای استون و سلحشوران همراه، مقلدان، پرچمی بر جزیره، گم شدن الدورادو، در کشوری آزاد، چریک ها، خم رودخانه، عصر تاریکی، چرخشی در جنوب، هند: تمدن مجروح، بازگشت اواپرون، یافتن مرکز، در میان مومنان: سفر اسلامی، معمای ورود و ... .

زمانی والتر کلمون درمقاله ای که در نیوزویک به چاپ رساند، در باره ی وی. اس. نایپل نوشت: « او بهترین نویسنده ی امروز دنیاست.» پریچت منتقد مشهور انگلیسی او را « بزرگ ترین نویسنده ی انگلیسی زبان در قید حیات » توصیف کرده و دوستدارانش معتقدند که « او مهم تر از هر چیز دیگر، بسیار اصیل است. »

وی که در حقیقت از 22 سالگی در راه نویسندگی گام نهاد، به تدریج با کلام نافذ و قلم شیوایش توجه میلیون ها نفر کتابخوان و خیل ناظران ادبی را به خود جلب کرد، چنان که او را « استاد رمان » و « نویسنده ی نویسندگان » لقب دادند. او با زبانی گویا و شیرین و به لطف برخورداری از تجارب فرهنگی گوناگون کوشیده است تا واقعیات دردناک دنیایش را با قلمی تیز در آمیزه ای از طنز و شوخی به رشته تحریر درآورد.

در نوشته های نایپل آنچه بیش از هرچیز مورد توجه قرار می گیرد، ترسیم هنرمندانه وی از جوامع جهان سوم است. ویژگی آثارش در کاربرد منطق فکری و نیز پیاده کردن موفقیت آمیز طرح های ذهنی مبتنی بر واقعیت است.

او در کتاب هایش از فقر اخلاقی و مادی جوامع در حال توسعه انتقاد می‌کند و با طنزی خاص هنجارهای اخلاقی و رفتاری این جوامع را به تصویر می‌کشد؛ چندان که منتقدان او را به زباله گردی توصیف می کنند که ترجیح می دهد ویرانه ها و متروکه های تاریخ پس از استعمار را بدون لطافت یا همدردی ارائه دهد و از آنچه نابردباری، افراطی گری و خودپسندی می داند، ابراز بیزاری می کند.

نایپل جوایز متعددی را از آن خود کرده است؛ در سال 2001 فرهنگستان سوئد او را برنده‌ی جایزه ی نوبل اعلام کرد و در بیانیه ی خود به همین مناسبت، علت این انتخاب را نگارش آثاری دانست که « ما را وادار می کند که حضور تاریخ های سرکوب شده را ببینیم. او یک جهان پیمای ادبی است که صدای غیر قابل تقلیدی دارد. با دوری از تاثیرپذیری از الگوهای ادبی، وی سبک های موجود را به سبکی مختص خود تبدیل کرده که در آن تمایزهای سنتی بین متون داستانی و غیرداستانی اهمیت ثانویه دارد.»

نایپل هندی الاصل که در ترینیداد به دنیا آمده و در دهه 1950 ساکن انگلیس شد، همچنان مردی بدون وطن است. وی بخش اعظم زندگی خود را در جست و جوی پاسخ ها و الهام ها به مسافرت گذرانده و همزمان در پی دستیابی به مکانی برای آرام گرفتن بوده است. اغلب کتاب هایش به صورت رمان و داستان و نیز آثار مستند به بررسی رنج های تغییرات دوران پس از استعمار می پردازند.

فرهنگستان سوئد به خصوص کتاب « معمای ورود » او را شاهکار خواند و نوشت: « نایپل با واقعیت انگلیس آن گونه دیدار می کند که گویی مردم شناسی است که روی قبیله ای بومی در اعماق جنگل مطالعه می کند که تا به حال ناشناخته مانده است. نایپل وارث جوزف کنراد به عنوان تاریخ نگار سرنوشت های امپراتوری ها به معنای اخلاقی است؛ یعنی آنچه بر سر انسان می آورند. قوت وی در مقام راوی، ریشه در خاطره اش از آنچه سایرین به فراموشی سپرده اند، دارد؛ تاریخ شکست خوردگان.»

موضوع « معمای ورود » مربوط است به حضور نیم قرنی خود او در انگلیس و این که وی هنوز احساس می کند که در عین داشتن طبیعت دوگانه ی هندی ــ ترینیدادی در انگلیس زندگی می کند.

برخلاف بسیاری از کتاب های وی که توفیق تجاری محدودی داشتند، « معمای ورود » که بر اساس جست و جوی او در پی هویت است، در سال 1987 در صدر فهرست کتاب های پرفروش قرار گرفت.

داستان کتاب در ویلتشر، دهکده ای واقع در 160 کیلومتری جنوب غربی لندن اتفاق می افتد. نایپل در آغاز قصد نداشته
در نوشته های نایپل آنچه بیش از هرچیز مورد توجه قرار می گیرد، ترسیم هنرمندانه وی از جوامع جهان سوم است

زندگینامه خودنوشتی پدید آورد، اما این کار را کرده تا حقیقت زندگی خود را که از لحاظ جغرافیایی و فرهنگی متنوع بود، بیرون بکشد. در واقع داستان کتاب، روایت تلاش وی برای کنار آمدن با زندگی در انگلیس است، اما « معمای ورود » وی را وارد یک زندگی فلسفی کرد. خودش معتقد است: « جاذبه ی نگارش خیال انگیز همین است. وقتی شعله ور شد، آدم را به جاهای غیرمنتظره می برد.» با این همه، نایپل به نویسندگی از منظری کاملا ویژه نگاه می کند: « وقتی بچه بودم، همیشه از این امر شگفت زده می شدم که چگونه می توان با نوشتن به هنگام خشم عمیق بر این حالت غلبه کرد.»

اما در کنار همه ی این ها، نایپل برخوردار از آن صراحت لهجه ای است که گاه به جنجال های زیادی در اطرافش دامن می زند و شگفت آن که در اقدامی معماگونه به آثار و آوازه ی نویسندگان سرشناسی همچون ای. ام. فورستر، جیمز جویس و چارلز دیکنز حمله می کند و با لحنی خاص می گوید: « من بدون رقیب هستم.»

وی در کتاب « درمیان مومنان: سفر اسلامی » که در سال 1981 منتشر شد، به بررسی ریشه های اصول گرایی اسلامی پرداخت و با همان صراحت همیشگی اش از کشورهایی مانند افغانستان انتقاد کرد که به اعتقاد وی در اداره ی جامعه بیش از حد بر ایمان کورکورانه و بسیار کم بر خرد تکیه می کنند.

او می گوید: « ای کاش این کشورها روشنفکرانی داشتند که تمام قوای فکری شان را صرف مشکلات خود می کردند، نه این که به کارهایی دست بزنند که در واقع رخ داده و آن ها را با وضعیت بسیار دشوارتری روبه رو کرده است.»

و در تازه ترین اظهارنظرش: « در سال های اخیر، کتاب های منتشر شده کیفیت خود را از دست داده اند. مشکل این است که دیگر زندگی ادبی وجود ندارد؛ چون دیگر نویسنده ی بزرگی وجود ندارد. »

این در حالی است که نایپل جشنواره ادبی Hay انگلستان را پوچ و بی اهمیت خوانده و چنان که نشریه ی ایندیپندنت گزارش می کند، اگرچه نایپل یکی از خلاق ترین ذهن های عصر ما محسوب می شود اما به علت این گونه اظهارات تندش، دوستان خود را در دنیای ادبیات از دست داده است.

به زعم من اما، اگر نایپل نویسنده ی غریبی است، دوستانش از او هم غریب تر هستند؛ زیرا که پیش تر با آراء و آثارشان مرده اند!!!

اقتداء به ملحد!

2008-06-12T22:43:00.000+04:30

درنگی بر آراء و اندیشه های پوچ انگار فرهیخته: آلبر کامو

آلبر کامو ملحدی دوست داشتنی است؛ قدیسی بی خدا. چرا که به هر حال، وقتی که داستایفسکی می گوید «اگر خدا نباشد هر کاری مجاز است »، در تمام دنیا استثنائا اوست که با بیانی غریب و غیرمنتظره می‌افزاید « مجاز بودن هر کار بدان معنی نیست که هیچ کاری ممنوع نباشد » و اگر همه می دانیم که داستایفسکی خود مسیحی معتقدی است و پشتش به آسمان گرم ، اما به راستی نمی دانیم کاموی ملحد، طرح عملی ایده اش را چگونه و با کدام پشتوانه ای تضمین می کند و در جهانی بدون خدا، هرگز تن به آنارشی مخرب نمی دهد!

تأکید مذهبی داستایفسکی در آثارش گاه تا بدان حد است که حتی کفر آدمی چون ولادیمیر نابوکف را هم درمی‌آورد: « جنایتکار و جنده ای کتاب مقدس می خوانند!» واضح است که اشاره ی طعنه آمیز و غیر منصفانه ی « لولیتا » نویس ما به « جنایت و مکافات » است و مشخصا: راسکلنیکف و سونیا. اما مگر کتاب مقدس ــ گیرم از آسمان ــ جز برای هدایت و ارشاد امثال جنایتکار و جنده فرستاده شده ؟! نابوکف بزرگ به چه می اندیشد؟!

باری، کامو احیانا به قدرت ادبی داستایفسکی هرگز رشک نمی برد و اصولا در پی آن نیست تا با او از در مخالفت و منازعه درآید. کامو در حقیقت گفته‌ی داستایفسکی را کامل تر می کند. کامو ازقضا همان بیم و دغدغه‌ی داستایفسکی را دارد. او هم از هرج و مرج هراسان است و به مجاز بودن هر کاری رضایت نمی‌دهد. توگویی به زعم داستایفسکی چنان چه روزی به واقع معلوم گردد که اصلا خدایی نبوده و نیست، آدم‌ها دیگر قیدی احساس نمی‌کنند و هر کس دست به هر کاری که دلش بخواهد، می زند. شگفتا، کاموی ملحد درست همین جا از تقید به قاعده و قانون انسان اخلاق مدار سخن می گوید؛ انسانی که می تواند در پی معنی داشتن برآید: «من داد را برگزیده ام تا به زمین وفادار بمانم... من می دانم که در این جهان چیزی دارای معنی است، و آن بشر است. زیرا بشر تنها موجودی است که می تواند در پی معنی داشتن برآید.» و اصلا شاید اتفاقا همین است که او را زمینی تر، انسانی تر و ــ برای ما ــ عزیزتر می کند.

به گمان من چیزی کامو را از بقیه‌ی نویسندگان و روشنفکران جدا می‌کند؛ او بیگانه‌ای است که در همان حال بسیار آشنا می‌نماید. اخلاق گرای نابی که شاید وجه مشخصه یگانه‌اش نیز همین باشد. برخلاف ژان پل سارتر که حضور دیگری را جهنم می‌شمارد.

ما شرقی‌ها کامو را بهتر می توانیم بپذیریم تا سارتر. اما نه برای این که سارتر تباری اشرافی دارد و در محیطی ترو تمیز و شیک و پیک بزرگ شده بلکه چون اروپایی، خیلی اروپایی است؛ اما کامو بیش از آن که فرانسوی باشد، در خانواده ای روستایی، در حومه ی بون الجزایر به دنیا آمده است. پدر اصل و نسب آلزاسی دارد و مادر اسپانیولی تبار است.

هنوز یکساله نشده که پدر در نخستین جنگ مارن کشته می شود و زن و بچه اش را تنها و تهیدست برجا می‌گذارد. از این پس مادر، خاموش و درخود، در الجزیره تن به مستخدمی می‌دهد تا شکم خود و فرزندانش را سیر کند. آلبر کوچولو همراه با دیگر اعضای خانواده ــ که دایی و مادربزرگ را هم باید به آنها افزود ــ در خانه ای دو اتاقه در محله ی فقیرنشین بلکور سر می‌کند؛ با سوسک ها و پله های شکسته و تیره و تار و دیوارهای زهوار در رفته. و بدین ترتیب، همچنان که خود بعدها بیان می کند، اول از همه، منحصرا این فقر است که معنی آزادی را به او می فهماند و نه مارکس.

اما آنچه حقیقتا او را از دیگر قلمزنان و اندیشمندان متمایز می کند، همان « آمیزه ای از قضاوت های فردی، اخلاقی و ادبی » است که سوزان سونتاگ در مقاله ی تحسین آمیز و بسیار درخشانش در باره ی آلبر کامو بدان اشاره می کند: « هیچ بحثی در رابطه با کامو بدون ستایش گری از نیک خویی و جذابیت های او به عنوان یک انسان یا حداقل اشاره به این خصایص درست به نظر نمی رسد.نوشتن در مورد کامو عبارت است از تأمل کردن بر آنچه میان تصویر یک نویسنده و کارش اتفاق می افتد که به عبارتی این مسأله همان رابطه ی میان اخلاقیات و ادبیات است، چرا که او خودش همیشه اصرار در طرح کردن مسأله اخلاق با خوانندگانش دارد.»

سونتاگ این تمایز و یگانگی را در احوال کامو به خوبی تشخیص داده و به نظرگاه تازه ای دست می یابد: «... رفتارش با آهنگی از خردمندی، اعتدال، آسان گیری، خوش اخلاقی و غیر شخصی توأم بود که او را در جایگاهی جدا از دیگران قرار می دهد، با مقدماتی از هیچ انگاری همه گیر، خواننده را ــ به آرامی با نیروی صدا و لحن تسکین دهنده اش ــ به سوی انسان باوری حرکت می دهد و جالب این که نتایج انسان دوستانه اش به هیچ وجه در کنار مقدماتش قرار نمی گیرند. این پرش غیر منطقی از ژرفنا به هیچ انگاری همان موهبتی است که سپاس خوانندگان را برمی انگیزد. به این دلیل او شورمندی ها یا عواطف راستین را در قسمی از خوانندگانش برانگیخت. کافکا ترحم و ترس را بیدار می کند، جویس تحسین را، پروست و ژید احترام، اما فکر می کنم هیچ نویسنده ی مدرنی به جز کامو عشق را بیدار نکرده باشد. »

می دانیم که کامو پس از رودیارد کیپلینگ، جوان ترین نویسنده ای است که برنده ی جایزه ی نوبل ادبیات شده است؛ یعنی در چهل وچهار سالگی. اما اگر سارتر از آغاز زندگی اش با خود عهد بسته بود که هیچ امتیازی را چه معنوی و چه مادی از کسی و ارگانی دریافت نکند و از این رو در اقدامی ویژه و فوق العاده از پذیرفتن جایزه ی نوبل هم سر باز می زند، کامو با پذیرفتن آن به گونه ای دیگر، عظمت وجودی خود را عیان می‌سازد. درست اندکی پس از بردن جایزه ی نوبل، نامه ای برای لویی ژرمن، معلم سال ها پیش خود می‌نویسد و می کوشد تا مراتب سپاسگزاری اش را از او به جا آورد! دریغم می آید خود آن نامه ی زیبا و بی‌نظیر را در اینجا نیاورم:

19 نوامبر 1957
آقای ژرمن عزیز،
صبر کردم تا سرو صدایی که این روزها دور و بر مرا گرفته است فروکش کند تا بیایم و از ته دل با شما حرف بزنم. تازگی ها افتخار بسیار بزرگی به من داده اند که نه خواستار آن بودم نه آن را درخواست کردم. اما وقتی خبر آن را شنیدم اول ازهمه، بعد از مادرم، به فکر شما افتادم. اگر شما نبودید، اگر آن دست محبت آمیزی نبود که شما به سوی بچه ی کوچک فقیری که من بودم دراز کردید، اگر تعلیمات شما و سرمشق وجود شما نبود، ابدا خبری از این چیزها نمی شد. نمی خواهم از این افتخار چیز گزافی درست کنم. اما دست کم فرصتی است برای آن که به شما بگویم برای من چه کسی بوده اید و هستید و به شما اطمینان دهم که تلاش های شما و کار شما و آن دل گشاده ای که به آن می دادید همواره در ذهن یکی از محصلان کوچک شما زنده است، محصل کوچکی که با وجود گذشت سال ها هنوز هم همان شاگرد سپاسگزار شماست. با همه ی توان خود شما را می بوسم.
آلبر کامو

اگر چه سیمون دو بووار در مقدمه ی « جنس دوم » خود می نویسد: « کامو با چند عبارت آمیخته به ترشرویی مرا متهم کرد که نر فرانسوی را مسخره کرده ام. او، فرد متعلق به آب و هوای مدیترانه ای، بارآورنده ی غروری اسپانیا یی، به زن جز برابری در بی تفاوتی را اعطا نمی کرد، و قطعا آن چنان که باید جرج ارول گفته باشد،در میان دو تن، او برابرتر می بود. او پیش از آن با روحیه ای شاد نزد ما اعتراف کرده بود که خوب نمی تواند این فکر را تحمل کند که توسط زنی مورد سنجش و داوری قرار گیرد: زن شیء مدرک است، و مرد، ضمیر و نگاه؛ او به حرف خودش می خندید: اما این نکته واقعیت دارد که تقابل و دو جانبه بودن را نمی پذیرفت. او با حرارتی ناگهانی به نتیجه گیری پرداخت: « برهانی وجود داشته که شما بایستی آن را پیشاپیش قرار می دادید: خود مرد نیز از این که در زن یک همراه واقعی نمی یابد رنج می برد؛ مرد مشتاق برابری است». او نیز فریادی از ته دل را بر دلایل ترجیح می داد: بالاتر از همه، فریادی که به نام مردها سر داده می شد. اغلب این مردان، هر آنچه را من در باره ی سردمزاجی زنان نقل کرده بودم به عنوان دشنامی شخصی درنظر گرفتند؛ آنها علاقه داشتند که تصور کنند لذت را بنا به میل خود اعطا می کنند؛ شک کردن در این باره، به معنای اخته کردن آن ها بود. ارول در کتاب « مزرعه ی حیوانات» خود که هجوی سیاسی است و در آن به دیکتاتوری پرولتاریا تاخته، می نویسد که حیوانات همه با هم برابرند ولی بعضی ها برابرتر از دیگرانند.»

با این همه، گویی کامو با آن سیمون دیگر فرانسه راحت تر کنار می آید یا حتی او با وی. همو که اتفاقا همکلاسی دوبووار در سوربن بوده است و معروف به « عذرای چپی » یا « قدیسی کاتولیک در بیرون کلیسا»: سیمون وی. زنی که کامو او را نافذترین و پیشگوترین متفکر اجتماعی و سیاسی پس از مارکس تلقی می کند و سرپرستی گردآوری و انتشار برخی از آثارش را در کلکسیون اسپوآر به عهده می گیرد. از سوی دیگر، به نظر می رسد کامو هم به زعم سیمون وی، رمان نویسی مذهبی باشد که در جهان خیالش عملا بر غیاب خداوند، و بر راز و اضطراب عمومی ناشی از نقص و ناتمامی تأکید می شود.

و باز برمی گردیم به قول و قلم آن زن دیگر، سونتاگ نازنین: « زندگی و کار کامو آنقدر در بند نظام اخلاقی نیستند که بیشتر در وصف شورمندی موقعیت های اخلاقی است. این شورمندی مدرنیته‌ی کامو است. و توانایی اش در تن دادن به این شورمندی در راهی سترگ و هدفمند است، آنچه خوانندگان آثارش را عاشق و مشتاق او می گرداند. وقتی دوباره آدم به این انسان رجوع می کند درمی یابد که او انسانی بود آنقدر دوست داشتنی و با وجود این آن همه اندک شناخته شد. هاله‌ای درقصه‌های کامو و در صدای روشن و متین مقاله‌های مشهورش وجود دارد و عکس های به یادماندنی اش، با حضور بی تکلف زیبای انسانی، سیگاری که افتاده میان لب ها، پالتو بلندی که می پوشد، پیراهن و یک دست لباس رسمی که به تن کرده است و در بسیاری موارد چهره ای تقریبا ایده آل دارد: پسرانه، نه خیلی خوش سیما، لاغر، خشن و حالتی جدی و در عین حال متواضع. آدم می خواهد این مرد را بشناسد.»

... و البته به ملحدی چون او اقتداء کند.

علیه حرّافی و عبارت پردازی

2008-05-12T22:49:00.000+04:30

شِکوِه نامه ای شتابزده در بابِ حالاتِ متلوّن و متغیّرِ اربابِ ادب

« ...اما موریاک هم! او به یکی از همکارانِ "له تان مدرن" نوشت: "همه چیز در باره ی مهبلِ ارباب تان را یاد گرفته ام". و این نشان می دهد که او در زندگیِ خصوصی از کلمات ترسی ندارد. »

این گلایه ی صریحی است که سیمون دوبوار در مقدّمه ی «جنسِ دوّم» که به زعمِ او حتّی در میانِ دوستانش هم خشم هایی برانگیخته، از اظهار نظرِ عجیب و غیرِ عفیفانهی فرانسوا موریاکِ کاتولیک در باره ی خود میکند.

از فرانسهی سال های پیش و پس از جنگ ــ عمدتا جنگِ جهانیِ دوّم ــ به جغرافیایِ آشنا و همزبانِ عصرِ حاضر باز میگردیم و در نهایتِ تأسّف و تحسّر، از حالاتِ نه چندان مقبول و ماندگارِ بسیاری از به اصطلاح دلمشغولانِ ادبیاتِ این ملک ــ که هرگز مباد حضرت عالی هم از شمارِ آنان باشی ــ حیرت می کنیم که نه تنها از کلمات که از بسیاری چیزهایِ دیگر هم اِبایی ندارند!

و البته ــ خدا کند ــ اشتباه تلقّی نشود؛ این شِکوِه نامه شاید تنها در کلیّتِ خویش به آن مفهومِ مورد نظری برسد که تواند دلگیریِ ناظمش را تداعی کند.

* * *

نوشتن، سودایِ غریبی است. جذبت میکند، به پستویِ خود می کشاندت، تحریکت میکند، ترتیبت را میدهد، مچاله ات میکند، محوت میکند، و... امّا همچنان دست از سرت برنمیدارد. زیرا که از آن پس، با خاطرهاش آزارت می دهد و بالاخره یک روز زهرش را در تو می ریزد و به روزگارِ سیاه می نشاندت. تا چه کسی باشی! تا با کدامین هوس به این وادیِ پرخطر پای نهاده باشی! وگرنه، جرواجرت می کند؛ معلوم است که تو هم کم می آوری و بد میشوی: اگر هنوز اندکی منصف باشی، تنها با خود، و اگر تمامِ انصافت را پیش تر یکجا وانهاده باشی، با خلایق همه.

آدم میخواهد قلم به دست گیرد و به خود غرّه نشود. حال آن که نامه نوشتن که قر و قمیش آمدن ندارد. دارد؟ گیرم این هم نامه ای است به خوانندگانی احتمالی که می بینی و نمی بینی شان. در حیاتِ خودت و بعد از مرگت. به هر حال، بیشتر از این ها از تو، به
نوشتن، سودایِ غریبی است. جذبت میکند، به پستویِ خود می کشاندت، تحریکت میکند، ترتیبت را میدهد، مچاله ات میکند، محوت میکند، و... امّا همچنان دست از سرت برنمیدارد

خصوص از تو، انتظار میرفت و می رود البتّه هنوز. ولی آخر این قمپز درکردن هایت دیگر برای چیست؟ اِفه های خارج از متنِ تو مرا کشته! این دیگر چه عکسهایی است که می اندازی؟ چرا آن طور طرّه ای از زلفینت را روی چشمانت می ریزی و دست زیرِ چانه ات می گذاری و به دوربین یا پیش پایت و یا آن دور دورها خیره می شوی؟ خودمانیم، در آن لحظه به چه می اندیشی؟ نگرانِ چه چیز هستی؟ جاودانگی ات؟ راستی؟ ولی تو را به خدا، کدام جاودانگی؟ خطابه ی ال گور، برنده ی نوبل را خوانده ای؟ وای، نخوانده ای؟! دیگر چیزی به انقراضِ نسلِ شیرهای قطبی نمانده؛ و بعد از آن، لابد نوبتِ انقراضِ نسلِ تو و اخلافِ توست. و بعد دیگر هیچ دایره المعارفی وجود نخواهد داشت که نامِ نامی تو نیز در آن درج شده باشد. جاودانگی تو در خلاء خواهد بود. به گونه ی حزن انگیزی خنده دار است؛ مگر نه!

هیچ می دانی مشکوک می زنی؟ تو قابلِ اعتماد نیستی. تو نامه نگارِ خوبی نیستی. تو صمیمی نیستی. تو رها نیستی. تو صرفا در بندِ خودتی. وافریادا! تو می خواهی فریب بدهی؛ و بیش و پیش از همه، خودت را.

نه دیگر، نشد. تو بیماری. اما نه، بیمار هم نیستی. و کاش بیمار بودی. چرا که اتفاقا بیماری به یاریِ مارسل پروست آمد و آه، چه نتیجه ی شگفت انگیزی که نداد! بیمار باشی و « در جست و جوی زمانِ از دست رفته» را هم بنویسی!

تو بی شک موجودی بسیار سطحی هستی و هرگز جز رویه ی اشیاء و اتّفاقات را نمی توانی ببینی. بدین ترتیب، نتیجه می گیریم که تو بسیار کوچک هستی و البتّه حقیر. خجالت هم نمی کشی، اصلا و ابدا.

هنوز هم کتاب می نویسی؟ کافه می نشینی؟ کانون ادبیات راه می اندازی؟ تو؟ هوم!

از این گذشته، چقدر تو حرف می زنی؟ چقدر عبارت می پردازی؟ دریغا که با سکوت به کلّی بیگانه ای!

« زن پرسید چرا عقاید و اندیشه های خود را نمی نویسد. و او با بی اعتناییِ احتیاط آمیزی گفت: برای چه؟ برای مقابله با حرّافان و عبارت پردازانی که قادر نیستند حتّی برای شصت ثانیه در باره ی موضوعی بیندیشند! یا برای این که خودش را در معرضِ انتقادها و خرده گیری های طبقه ی متوسطِ کودنی که اجرای اصولِ اخلاقی خود را به دستِ پلیس ها و هنرهای زیبایش را به دلالانِ هنری وامی گذارد قرار دهد! »

ضروری است، بسیار ضروری است که بارِ دیگر « یک حادثه ی دردناک » جیمز جویس را برداری و بخوانی. تو راستی راستی یک « حرّاف و عبارت پردازِ » تمام عیاری، دیگر هم در قیدش نیستی.

بدین ترتیب، باید تا دیر نشده، فکری به حالِ خودت کنی!

* * *

« گاهی لازم است سکوت کنیم و به موسیقی گوش بسپاریم از آن سوی صدای باران. »

به سیاقِ مارچلو ماسترویانی در « گامِ معلّقِ لک لکِ » تئو آنجلو پولوس، بد نیست ما هم، هر از چند گاه، با خود ــ با این گریزامارِ مغرورِ بی مایه ــ رو در رو شویم و بی ملاحظه پا بر سرش بکوبیم؛ همچون در یک آینه.

پارادوکسِ مفعولِ فاعل

2008-04-12T22:52:00.000+04:30

نوشته‌اي در باب این که آیا داستان نویسی قابل تدریس است یا خیر؟

پاسخگویی به این سؤال دشوار است؛ مگر این که تنها به گونه‌ای کلی و نظری در ارتباط با مقوله ی داستان نویسی به بحث پرداخت و به نقل و نقد آراء موافق و مخالف در این زمینه، بسنده کرد.

در این جا اما، سر آن نیست تا بدین سؤال، جوابی درخور- یا اصلاً جوابی – داده شود و یا مثلاً به کسانی که به دنبال کردن مراحل گام به گام هنر داستان نویسی علاقه مندند، حتی در مراحل آغازین آن، راهی نموده شود؛ به هیچ وجه. اگر به فرض، داستان نویسی مقوله ای قابل تدریس هم باشد، از توان صاحب این قلم خارج است. چرا که خود بیش و پیش از هر زمان دیگر به ضعف خویش در این ارتباط وقوف کامل دارد. گیریم که دستی هم در نوشتن داشته باشد. اما مشکل بتوان – به عنوان قاعده‌ای قطعی و خدشه ناپذیر – پذیرفت کسی که داستان می نویسد، لزوماً می تواند مدرس داستان نویسی هم باشد؛ مگر این که البته دکان باز کند!

فرض می شود که شخص «الف» به شخص «ب» داستان نویسی درس می دهد. در آن صورت «الف» فاعل است و «ب» مفعول. البته این ظاهر قضیه است. در این که «الف» فاعل است، شاید حرفی نیست؛ اما این که «ب» فقط مفعول، آن هم مفعول محض باشد، جای بحث دارد. حتی اگر از نظر ساختار دستوری در هر زمان و وضعیت دیگری «ب» مفعول یا مفعول محض باشد، در این جا اما، یک پارادوکس است؛ پارادوکسی انکارناپذیر: «ب» نمی تواند بیش و پیش از آن که تنها مفعول باشد، خود، فاعل نباشد.

اما چگونه چنین چیزی ممکن است؟ خود این سؤال یک نقص اساسی دارد. انگار که قرار باشد در باره ی امکان بالفعل شدن چیزی که بالقوه وجود دارد، به جای این که به تجزیه و تحلیل آن پرداخت، سر به صخره و خرسنگ سایید! این اشتباه است. آن چه که بناست تا در حول و حوش آن تأمل و تعمق شود، پیوسته بالفعل است و همزاد زمان. پس بسیار عبث خواهد بود که در این مورد کاملاً واضح به کنکاشی چنین بی ثمر دست یازید.

مسلم است که مفعول «ب»، خود، فاعل بالفعل است. وقتی که «ب» فاعل است، خود به خود فاعلیت «الف» نفی می شود و «ب» را گریز و گزیری نیست مگر آن که خود مدرس واقعی خویش باشد. اما این که آیا این می تواند یک قضیه ی ریاضی هم باشد یا نه، هیچ اهمیتی ندارد. مهم این است که این قضیه، نشانگر روند طبیعی و اجتناب ناپذیر مقوله ی داستان نویسی در طول زمان است.

نویسنده ناگزیر از خودآموزی است. دیگر کلاس درسی به مفهوم رایج و رسمی آن در کار نخواهد بود، نه نیز استادی. زندگی و دنیای پیرامون به خودی خود، استاد و آموزشگاه بلاواسطه ی وی هستند؛ فاعلینی که به جای مفعول می نشینند تا نویسنده به فاعلیت مطلق و بلامنازع خویش برسد و بتواند جهانی دیگرگونه بیافریند.

هنری جیمز، استاد قصه ی روان شناختی نو می نویسد: «اولین درس من برای یک رمان نویس جوان این است: از هنرت لذت ببر، آن را از آن خودت بدان، به حد کمالش برسان، منتشرش کن و از آن به وجد بیا. تمام زندگی متعلق به توست. به آنهایی که می خواهند تو را به گوشه ای از آن محدود کنند، به آنهایی که می‌گویند هنر این است و جز این نیست، گوش مسپار... به یاد داشته باش که استعدادهایی چون الکساندر دوما، جین آستین، چارلز دیکنز و گوستاو فلوبر با وجود تفاوت های بسیارشان با یکدیگر در زمینه ی رمان، همگی کار کرده و به موفقیت رسیده اند... فراموش مکن که اولین وظیفه ی تو این است که در حد امکان کامل باشی، اثری در حد کمال بیافرینی، بلندنظر و باریک بین باشی و شاهد موفقیت را در آغوش بگیری.»

شاید بهتر بود جیمز به جای «اولین درس من...» می نوشت «تنها درس من...»؛ ولیکن استاد تئوریک داستان، خود به خوبی بر این امر واقف است که این اولین درس، آخرین و تنها درس وی نیز هست. چرا که با این درس بی نظیر، در واقع تدریس داستان نویسی را نفی می کند. اما هنوز یک نکته باقی است: «به آنهایی که می خواهند...، به آنهایی که می گویند...، گوش مسپار...» آیا خود جیمز هم نمی تواند یکی از آنها باشد؟ چرا، اتفاقاً مسأله همین است؛ می تواند؛ منتها نمونه ی بسیار صادقش. با این حال، جیمز زیرک تر از آن است که به طنز متوسل نشود. طنز او تمام زمان را در بر می گیرد و کلیتی فراهم می آورد که دیگر به جزء جزء آن نگریستن، مضحک می نماید.

آری، جیمز کلامش را آگاهانه با چاشنی طنز می آراید. چرا که در تصمیم گیری و صدور حکم، هیچ عجله ای ندارد. سرشار از این باور که در مواردی این چنین، هر تصمیم و قضاوتی عجولانه خواهد بود.

اما آنچه که مهم می نماید، این است که جیمز به «کامل بودن نویسنده در حد کمال و آن گاه خلق اثر در حد کمال» تأکید دارد. این دیگر لزوماً یک درس صرف نیست. هم درس است و هم درس نیست. تذکر یک روند است؛ روندی کلی و رایج به مثابه ی امری اجتناب ناپذیر در عالم ادبیات – بگیریم هنر – از دیرباز تاکنون، تا هنوز و تا همیشه.

موز و مارکز؛ مضحکه‌ی کُتّّابِ کوتوله

2008-03-12T21:47:00.003+03:30

کنایه ای بر ادبیات حاشیه ی جوامع منسوخ و مضمحل

انسان نویسنده در مفهوم عام، موجودی متلوّن المزاج و البته مرموز است؛ شخصیّتی مبهم و دو پهلو: تعبیرپذیر و تعریف ناپذیر! در این که از قضا، به جهت حسّاسیت‌های کاملا ً ویژه‌اش، شهروندی بسیار قابل اعتناست، البته کمترین تردیدی نمی توان داشت؛ ولیکن، چگونه می‌شود انکار کرد که به همان نسبت، غیرقابل اعتماد نیز هست. ممکن است منسوب به هر چیزی باشد، بی آن که هرگز دقیقا ًبشود مشخص نمود موصوف به چیست. از سوی دیگر، آدمی که به هر دلیل، قلم می‌زند و هم از این رو « نویسنده » نام می‌گیرد، چنان چه از صداقت و جسارت اعلی و ناب سقراطی به کلّی بی بهره باشد، خود دیگر چیست جز بی مایه زیانکاری بنام؛ خاصه در زمانه ی معروفه پرور ما؟

اما علی رغم هر چیز، گویا جهان نیز، از ازل تا به ابد، هم چنان به راه خود رفته و می رود و در طریقی مألوف و بسیار مؤکد گام برمی‌دارد. سرکش‌تر از آن می‌نماید که هر از گاه، قهرمانانی سودا زده از این سوی و آن سویش ظهور کنند و حتّی برای مدتی محدود، قادر به مهارش باشند. جهان، به هیچ روی، هرگز به تسلیم شدن رضایت نداده است. هرگز کوتاه نیامده است. هرگز هیچ تغییر بنیادینی را برنتافته است. در مقابل، پیوسته به جدّ، با سرسختی و لجاجت تمام، بر همان مدار ثابت و دگرگونی ناپذیر خویش گردیده و در همان حال، توگویی به ریش همه ی ما ــ ابنای خیال پرداز خود ــ خندیده است.

بدین ترتیب، آیا آن چه که هیچ گاه دل مان نمی آید به صراحت واگویش کنیم، این مطلب مبرهن و مبرز نیست که: کتاب ها بیهوده نوشته می شوند؟ آیا نویسندگان یک عده بیکار پُررو و گدامنش نیستند که از بد حادثه یا به هر دلیل دیگر، ناگزیر قلم به دست گرفته اند و شیرین، به سان مسلسل، دروغ سرهم می کنند و نسخه می‌پیچند تا خود و دیگران را، پیش از آن که گرفتار افسردگی های از نوع حادّش شوند، چند صباحی بر سر کار بگذارند؟

اما چه می شد، اگر آن قدر جسور بودیم که یک بار هم ــ گیرم برای مدت زمانی کوتاه ــ به راستی می‌توانستیم جهان را بدون کاتب و کتاب به تصور درآوریم؟ و از کجا معلوم؟ شاید در آن صورت، روزگار بهتر و یا حداقل، وضعیت معقول تر دیگری داشتیم.

با این همه، انگار جهان نیز رسم و رسوم خاص خود را دارد و عملا ً ما را از تن دادن به ترتیبات آن، گریزی نیست! یکی همین مقوله ی نویسندگی است؛ و چرا نه؟ نویسندگی هم، در نوع خود، رسمی است از بی‌شمار رسومی که به هر حال باید آن را به جای آورد؛ بی آن که کم وکیفش، چندان جای چون و چرا داشته باشد! ولی انگار درست همین شقّ قضیه است که در نهایت به مضحکه می انجامد: در جهانی که هیچ تغییر و تبدیل اساسی بر پیکره ی سنگی و زمخت آن ممکن نباشد، ما با دفترها و کتابچه های خود، همین قدر تنها به ریشخند خویش نشسته‌ایم. ما بی نواتر از آن هستیم که با این کتاب های نازل بی محتوا، خوشبختی و یا در مثل، رستگاری را به انتظار بنشینیم.

اما انتظار، و صرفا ً انتظار، مگر همان سرنوشت محتوم و مقذّر ما نیست؟ انتظاری ابدی در پیچ و خم کوچه ها و خیابان های دلگیر، خسته کننده، با ساختمان های بی شفق و یا بدون شامگاه این تمدّنی که با دست های نحیف و نزار خود ساخته ایم و سراسر همان « کپک رنگین پوسیدگی » است؛ هم چنان که زمانی پیش دی. اچ. لارنس با فراستی کم نظیر از آن تعبیر می کرد. همو که با لحنی کاملا ً غیر شخصی و انتزاعی می گفت و یا می نوشت:

« یک منِ ِ نهایی هست که محض و غیرشخصی و فراتر از هر مسؤولیتی است؛ و نیز یک تُوی نهایی. و در آنجاست که می خواهم دیدارت کنم ــ نه در سطح عاطفی و عاشقانه ــ بلکه آنجا، در آن فراسو، جایی که نه گفتاری هست نه توافقی. آنجا ما دو موجود محض ناشناخته هستیم، دو موجود کاملا ً عجیب، من می خواهم به تو نزدیک شوم و تو به من. ــ و آنجا دیگر وظیفه و اجباری در کار نیست، زیرا درک و فهمی از آن سطح برداشت نمی شود. حالتی کاملا ً غیر انسانی است ــ بنابراین دیگر نمی تواند رجوعی به کتاب، در هر شکلش، وجود داشته باشد ــ زیرا در آنجا آدم بیرون از دایره ی همه ی چیزهای پذیرفته شده است، و هیچ چیز شناخته شده ای به کار نمی آید. فقط باید سائقه را دنبال کرد و آن چیزی را که پیش روست برگرفت، و مسؤولیتی احساس نکرد، جوابی به هیچ چیز نداد، هیچ چیز نبخشید، و فقط بر اساس تمنّای آغازین تصاحب کرد. »

شگفتا! لارنس گویی بر آن بود تا هرچند به گونه ای تمثیلی ولی به هر صورت ازدنیایی بهتر و زیباتر سخن بگوید که بشر به آن نیاز دارد، دنیایی که در آن دستاورد های انسان های فرهیخته و باهوش هرگز به صورت خود به خودی معیار صحیحی برای زندگی تلقی نخواهد شد. شاید لارنس خواستار فرصت و موقعیتی بود که در آن لایه های در عمق نهفته ی احساسات آدمیان امکان بروز و آمدن به سطح را داشته باشند. و این که اصولا ً چرا باید انسان در اسارت قید و بند هایی باشد که در گذار از هزاره ها، خود بر خود تحمیل کرده است؟

با وجود این، انسان، دنیای بهتر و شگفت انگیز را هرگز جز در تمثیلات خود تجربه نکرده است. اما شاید بهتر باشد بگوییم این دنیای آرمانی را آدمی مگر با تمثیل نتوانسته متصوّر شود. بله، آرمان، آرمان صرف، آرمان مطلق. بشر محکوم به آرمانگرایی است، بگوییم محکوم به رؤیاپردازی.

ولیکن رؤیاپردازان، چنان که ممکن است انتظار برود، همه و همیشه رند و سودایی نیستند؛ مگر معدودی از سنخ و تبار پل ورلن به گواهی شعر « ملال » ش:

« روزگارا! دیگر هیچ چیز تو چنگی به دل نمی زند. نه آن کشتزارهای روزی بخش، نه آهنگ ارغوانی و نشاط انگیز شبانان سیسیل، نه شکوه سپیده دمان و نه کوکبه ی اندوهناک شامگاهان.
*
من دیگر به « هنر » و « انسان » می خندم. هم چنان که سرودها و چکامه ها و معابد یونان و بروج مارپیچ کلیساهای کهن که سر به ژرفنای فلک کشیده اند، برایم خنده آور است. به نیکان و بدان جز به چشمی همانند نمی نگرم.
*
خدا را هم باور ندارم. از هر اندیشه ای به انکار رخ برتافته ام. در باره ی « عشق » این سخریه ی دیرینه نیز، خواهانم که سخنی از آن با من گفته نشود.
*
فرسوده از حیات و هراسان از مرگ، روانم در فراز و نشیب امواج، به زورق گمشده ای می ماند که آماده ی غرقی وحشت انگیز باشد. »

از تمثیل نیز، هم چنان که از واقعیت، گریزی نیست و نه گزیری؛ بلکه این هم، خود پناهی است تا شاید جهان را تاب آوریم؛ علی رغم تمامی پست و بلندها و فراز و فرودهایش. اما تمثیل هم گاه، بار طنزی تراژیک را در خود نهفته دارد و چه بسا در اعماق تیره اش، حتّی دلهره آور نیز بنماید!

زمانی محمد قاضی در مقدمه ی ترجمه اش از « در نبردی مشکوک » جان اشتاین بک، با لحنی روشنگرانه و البته آمیخته به تأسفی
در جهانی که هیچ تغییر و تبدیل اساسی بر پیکره ی سنگی و زمخت آن ممکن نباشد، ما با دفترها و کتابچه های خود، همین قدر تنها به ریشخند
خویش نشسته‌ایم

آشکار، نوشت: « آنچه مسلم است این است که باید دوران زندگی هنری و سیاسی این نویسنده ی سابقا ً خلقی را به دو دوره ی متمایز و مغایر با هم تقسیم کرد: یکی دوران روشنفکری و ژرف نگری و شکوفایی او که مانند همه ی نویسندگان و هنرمندان کشور خود و کشورهای دیگر بر استثمار توده های زحمتکش امریکا و استعمار ملل عقب مانده به وسیله ی سرمایه داران جهانخوار امریکایی و انگلیسی دل می سوزاند، بر ضد آن مقاله ها و رساله ها و کتاب ها می نوشت و میتینگ ها می داد و نطق ها می کرد، و از دل و جان همراز و همدرد مردم ستمکش و استثمار شده ی کشور خود و کشورهای دیگر بود؛ و بی شک شاهکارهای هنری و ادبی او چون « خوشه های خشم » و « در نبردی مشکوک » و « ماه پنهان است » و غیره مربوط به آن دوران است. دیگر دوران روی گرداندنش از خلق و سرسپردگی اش به زور و قدرت دولت های گماشته ی سرمایه داران بزرگ و به اصطلاح « به مشروطه رسیدنش » که در آن حال ذوق سرشار و نبوغ هنری او نیز مانند عواطف انسانی اش خشکید و چنان هنرمندی انسان دوست را فکری بجز این نماند که با مکنت و ثروت گردآورده زندگی خوش و مرفهی دور از جنجال های سیاسی و فارغ از غمخواری های لازمه ی انسان های روشن و آزاده برای خود ترتیب دهد. درچنین دورانی است که اشتاین‌بک آزادی خواه و ضدّ جنگ سابق دیگر خلاق شاهکارهای هنری و خلقی نیست و برای خوشامد دولت جنگ‌افروز و ژنرال های آدم کش امریکایی که با ملت حق طلب و آزاده ی ویتنام می جنگیدند نطق های تشویق آمیز می کند و مصاحبه های دل خوش کنک ترتیب می دهد و حتی برای تشویق سربازان امریکایی به جبهه ی جنگ ویتنام سفر می کند. »
بی گمان، چنان و چنین است وضعیت تراژدی ــ کمیک انسان نویسنده ای که در حاشیه تاریخ، هر چه بیشتر رو به جلو گام برمی دارد، به مثال مناقشه برانگیز و تصادفی مارکز کلمبیایی، اگر چه خود هم محصول سرزمینی سرشار از موز باشد، ولیکن بایست که بسیار بپاید، در پی وسوسه ای شیرین و خطرناک، پای بر پوست موز نگذارد؛ مبادا سُر و پس ناگهان با سَر به زمین بخورد!

قوه‌ی باه و عیّاشی در عالم ادبیات

2008-02-13T21:51:00.004+03:30

تکمله بر توافقی نانوشته در باب معاشقه یا مغازله و یا مقاربه ی اهل قلم
« راست است هر کس که « اولیس » را مستهجن و برانگیزنده‌ی احساسات جنسی بداند قطعا دستخوش جنون جنسی است، زیرا برای بیشتر ما فرونشاننده ی قوی قوه ی باه است. »

بی تردید در فضایی که جی. بی. پریستلی نظری چنان غریب و در خوشبینانه ترین حالت، اخلاق مدارانه را در باره‌ی اثر جنجالی و معروف جیمز جویس ابراز می داشت، زمانه هنوز آنقدر بی حیا نشده بود که آدم هایش بدون کمترین دغدغه و شاید حتی با نوعی تبختر خاص بتوانند فی المثل در خانه هایی شیشه ای سر کنند و هیچ هم نگران نگاه هیز دیگران نباشند.

البته بهتر است در همین آغاز متذکر شوم که قدرمسلم، نظرگاه شرقی و به شک آلوده ی این کوچک بالذاته شرمگین نیز ملاط این ملغمه را بیشتر می کند؛ با وجود این، ابعاد مسأله، خود عظیم تر و عمومی تر از آن است که شرحش در مقالی چنین محدود بگنجد. هرچند که هیچ گاه نباید از خاطر برد رسم رایج دنیا به طور معمول بر نوعی روشنگری و یا پیشرفتگی متمدّنانه پای می فشارد که گویا درک تمامی ژرفای آن نه تنها در نزد عموم یکسان نیست، بل حتی برای عده ای به کلی ناممکن است. از آن گذشته، این شاید به گونه ای خاص، مشکل قلمزنی آسیایی ( و در قیاسی حقیرتر: اینجایی ) همچون من است که هنوز قادر نیستم بر خود هموار کنم اگر چنانچه خانه ها شیشه ای هم باشند، علی الاصول هیچ مشغول عیشی، نه تنها معذب نخواهد بود،بل شاید حظّی مضاعف نیز ببرد؛ کسی چه می داند!

باری، ناگفته پیداست که محدود دانستن عیش ها صرفا به قوه القوای باه و پس بدین مفهوم یگانه و پُرطمطراق پرداختن، در حقیقت تنگ تر کردن حلقه ای است که علی القاعده چیز چندانی را دربر نخواهد گرفت؛ حال آن که اگر همین مفهوم را در مضمونی تعمیم یافته تر به کار گیریم، بی شک در چشم اندازی وسیع تر به مباحث و موضوعات کلی تری نظر توانیم داشت ( و بدین لحاظ خیلی هم از رهگذر ادب در بی ادبی متمرکز نشده و در مظان اتهام قرار نخواهیم گرفت ).

و اما ممکن است اندکی شگفت بنماید که اساسا در ابتدا چه چیز باعث می شود تا این مطلب به رشته ی تحریر درآید و یا اصولا فکر نگارش آن به ذهن خطور کند؛ با این همه، به گمانم شرح خود آن نیز خالی از لطف نباشد.

با ساده دلی روستایی ام، که دیرزمانی است آن را گم یا فراموش کرده و به طریقی مفتضح مرعوب و متحیر انتلکتوئلیست ها شده ام، اعتراف می کنم که شبی از شب ها، به طور کاملا اتفاقی، ساعتی محو تماشای گونتر گراس، در یک شبکه ی معروف تلویزیونی ( VOX یا ZDF ) از آن سوی آب ها بودم. هرچند که کمترین چیزی از گفت و گو های او و همراهانش سر در
آیا می توان نقطه ی تاریخ جهانی زوال اخلاق را به درستی تعیین کرد؟ آیا ممکن است آغاز افول شرم جوامع را زمانی در نظر گرفت که بشر، آخرالامر کوشید تا با خود کاملا روراست باشد و بساط دل به هم زن و دست و پاگیر پیشینیانش را، یک بار برای همیشه، دور بریزد؟

نمی آوردم، اما شوق توجه به حرکات و سکنات و وجنات این نویسنده ی بزرگ آلمانی را همچنان تا به آخر حفظ کردم و حتی یک لحظه هم چشم از او برنداشتم. و فقط زمانی به خود آمدم که متوجه شدم برنامه ی گونتر گراس به پایان رسیده و بی آن که مثلا یک آگهی تبلیغاتی، چنان که معمول است پخش شود، درست متعاقب آن، برنامه ای پورنو شروع شده است ( بر تعبیر سخیف و ناپخته ام از این تصویر، خرده مگیرید ): زنی زانیه، کاملا عریان، لمیده بر کاناپه ای، زبان بر لب و لوچه ی رنگینش گردانده و دست بر آنجایش می کشید...!

پس دفعتا به علاقه مندان و مشتاقان گونتر گراس اندیشیدم؛ به آنانی که در آلمان و اروپا و اصولا از هر جای دیگر دنیا، همچون خود من این برنامه را تا به آخر دیدند و البته برخلاف بنده ازفحوا و کلام آن نیز بهره بردند. و باز برخلاف حقیر، وقتی ناگهان نگاه شان با کانونی از برهنگی تلاقی کرد، یقینا یکّه نخوردند و به هزار وهم و گمان عجیب متوسل نشدند و به فکر و قیاس بیهوده نیز نپرداختند...

راست راستی چرا من این همه پرت هستم؟ چرا به گونتر گراس بزرگ ظنین می شوم؟ از چه رو کنجکاوم تا بدانم او در همان حال که به پیپش پک های عمیق می زند به عمق چه چیز می اندیشد و در پس آن کله ی تختش علیه چه می شورد یا از چه تجلیل می کند؟ راستی را گراس در پی چیست؟ واقعا یک گراس کمتر یا بیشتر به حال جهان چه فرقی می کند؟ او هم اگر نباشد آیا با یکی دیگر خالی برنامه را پُر نمی کنند تا بعد آن زنک لخت فی الفور پیدایش بشود، برای خیرگان ادب دوست عالم، زبان در بیاورد و هم شرمگاهش را مدام دست مالی کند؟

البته بیهوده است به ادبایی قدرچون جویس و گراس بدگمان شویم و با آنها قهر کنیم؛ چرا که به نظر می رسد بیش و پیش از هر چیز یک کتاب، آن هم دقیقا ازگنجینه ی ادبیات شرق، آنان و اقوام شان را از راه به در کرده باشد: « هزارویکشب ». تأثیر « رباعیات خیام » هم گویا کم نبوده است؛ و از یاد نبریم که در زمینه ی پورنوگرافی و وقاحت نگاری، امثال بیلیتیس و مارکی دو ساد و آندره ژید و دی. اچ. لارنس ووو... را عبید زاکانی به راحتی در جیبش می گذاشت و آنها را به دریا می برد و دوباره آب نزده به خشکی برمی گرداند.

با این حساب، آیا می توان نقطه ی تاریخ جهانی زوال اخلاق را به درستی تعیین کرد؟ آیا ممکن است آغاز افول شرم جوامع را زمانی در نظر گرفت که بشر، آخرالامر کوشید تا با خود کاملا روراست باشد و بساط دل به هم زن و دست و پاگیر پیشینیانش را، یک بار برای همیشه، دور بریزد؟

شاید در دورانی که ژان ژاک روسو همچنان که در « امیل » خود به صراحت تاکید می کرد و معتقد بود هرگز هیچ کتابی مناسب مطالعه ی بچه ها نیست الا « رابینسون کروزوئه » اثر دانیل دفو، یا حتی بسیار پس از آن، ژاک ماریتن با خواهش و تمنّا از آندره ژید انتظار داشت کتاب خلاف اخلاق « کوریدون » را چاپ نکند، و یا مثلا با چاپ و انتشار کتاب هایی چون « اولیس »، « فاسق خانم چترلی » و... علنا و قویا مخالفت می شد، عده ای دوراندیش تر از بقیه، به روشنی می توانستند نوعی افسارگسیختگی جنون آمیز را به تصور آورند که دامنگیر نسل های بعدی می شد.

خودمانیم. جریان چیست؟ چه چیزی درست است؟ چه چیزی غلط است؟ چه چیزی رسمی است؟ چه چیزی غیر رسمی است؟ چگونه می توانیم تشخیص بدهیم؟ کتاب راهنما کجاست؟

صرف نظر از این که اخلاقیات سنّتی چه می گویند، ما از چه چیز رنج می بریم؟ چرا باغ بزرگ زمین، دیگر جایی برای عیش ما ندارد؟ و آن گاه که در مشرق های مشرق و در مغرب های مغرب، عیش را تمام به لجن می کشند، چگونه همچنان به تفرج در باغ بزرگ ادامه دهیم؟! چگونه در باغ، ادبیات قلمی کنیم؟!

مردگان را در خودم دفن می کنم | فریدون حیدری مُلک‌میان

2008-01-13T21:54:00.003+03:30

اشاره: گاه زمان چه بی رحم و بی ملاحظه می گذرد! درست 20سال پیش، دست به نوشتن داستانی زدم که بعدها به گونه ای مُثله چاپش کردم و... گویا مقدّر نبود که، هرگز سزا یا حتی ناسزایی در باب آن گفته یا نوشته شود... پس، کتاب در محاق ماند!
اکنون ــ شاید به پیروی جاهلانه از حسی همچنان جوانانه ــ بار دیگر، وسوسه می شوم و صرفا بخش های آغازین همان داستان را در « ماندگار » به داوری می گذارم... شگفتا! یا آن جوانک ــ امروز در چهل سالگی اش ــ هنوز پرت و پُررو باقی مانده، یا...

گره یکم

از دیرباز، مردگان همانند امانتی بودند که بازماندگان شان وقتی آنان را به خاک می سپردند، دیگر هیچ گاه برای بازپس گیری شان برنمی گشتند؛ قاعده این بود: دیدار به قیامت!
اما حیدرقنبر برگشت! قاعده را زیر پا گذاشت تا به عهدی که برای اجرای یک وصیّت نانوشته بسته بود، وفادار بماند. یک هفته پیش از سفر به خراسان¬¬ ــ سفری که هرگز به انجام نرسید ــ شباهنگام، بی آن که کسی خبردار شود، از دهکده ی مُلک میان به گورستان دهکده ی خانسر به سراغ امانت بیست و هفت ساله اش رفت: استخوان های علی حیدر، پدرش.
مُلک میانی ها گورستان نداشتند. آنها مردگان شان را در گورستان خانسر ــ دهکده ی مجاورشان ــ دفن می کردند. اگر زمانی غریبه ای گذارش به مُلک میان می افتاد و گورستانی نمی دید، قاعده نبود که نگوید: « لابد مُلک میانی ها عمر جاویدان دارند! » چنان که سال ها بعد ــ حتّی بعد از سال شصت تومانی* ــ یک بار گروهی از بلشویک ها از آنجا گذشتند و فرمانده شان چنین گفت.
نخستین بانیان مُلک میان، خود، خانسری هایی بودند که از سوی سالارــ مالک بزرگ آن نواحی ــ مأمور شده بودند تا در مُلک شرقی خانسر به گاوداری بپردازند. با این که آنها، کلبه و کولام*هایی از سنگ و چوب و گل ساختند و با زن و بچه های شان در آنجا ساکن شدند و آبادی نوبنیاد را ــ از آنجا که در میان مُلک واقع شده بود ــ مُلک میان نامیدند و بعدها که بر جمعیت شان افزوده شد و مُلک میان وسعت گرفت برای خود کدخدایی انتخاب کردند، و حتی برای این که مجبور نباشند هنگام مراسم مذهبی به مسجد خانسر بروند، به فکر بنای مسجدی افتادند، اما، هرگز، درصدد برنیامدند که خود، گورستان مستقلی داشته باشند؛ زیرا که نمی خواستند مردگان گذشته ی خود را که در خانسر دفن بودند، از یاد ببرند.
بسا پیش می آمد که خانسری ها در بعضی موارد با مُلک میانی ها اختلاف پیدا می کردند و کارشان حتی به زدوخورد می کشید و آن گاه به ناچار راه مُلک میانی ها را به خانسر می بستند؛ چنان که راه خودشان نیز به مُلک میان بسته می شد. اما خانسری ها هرگزــ حتی در زمان قهرــ جلو مردگان مُلک میانی ها را نمی گرفتند. انگار که مردگان، جای خود داشتند و بیش از زندگان، محترم شمرده می شدند!
در زمان قهر، اگر کسی در مُلک میان درمی گذشت و صدای لااله الالله مُلک میانی ها بلند می شد و به همراهی و پشتیبانی مرده شان به خانسر می رفتند، خانسری ها نیزــ به احترام مرده ــ بی آن که چیزی بگویند، با سرهای فروافتاده، ساکت و آرام، یکایک از خانه های شان بیرون آمده و به جماعت تشییع کنندگان می پیوستند و لااله الالله گویان، مرده را تا گورستان بدرقه می کردند؛ و بدین سان مُلک میانی ها و خانسری ها در گورستان دوباره با یکدیگر دست آشتی می دادند. همیشه مردگان واسطه ی آشتی آنها بودند!
در آن زمان که حیدرقنبر کیسه و بیل و کلنگ را برداشت و به قصد کندن گور علی حیدر به گورستان رفت، اهالی دو دهکده، چشم نداشتند همدیگر را ببینند. سیزده روز از دعوای سختی که با هم داشتند، می گذشت.
صحبت، صحبت کمر به پایین بود: قنبرحیدر، یکی از سه پسر حیدرقنبر، که هنوز جوان بود و بی زن، کمر شلوارش را شُل کرده بود و دنبال ناموس خانسری ها افتاده بود. خانسری ها از جریان بو برده و وقت می پاییدند. تا این که سرانجام یک شب، قنبرحیدر به هچل افتاد. در پستوی کولامی که او و دختری گل می کاشتند و دیگر چیزی به پایان کارشان نمانده بود، خانسری ها سررسیدند و با چوب و چماق به جان شان افتادند. قنبرحیدر و دخترک حتی فرصت پیدا نکردند تا سرشان را بالا بگیرند. خانسری های خشماگین، در همان شب، آن دو را که طناب پیچ شان کرده بودند، به مُلک میان آوردند و جلو خانه ی حیدرقنبر انداختند و بی آن که کسی بفهمد، دوباره به خانسر بازگشتند. تا صبح فردا، آب از آب تکان نخورد. اما بعد از آن، وقتی که تمام مُلک میانی ها از جریان شب گذشته باخبر شدند، خون شان به جوش آمد. می گفتند:
« گرفتن قنبرحیدر و دختر هیچ مانعی نداشت؛ می خواستند به عقدشان درآورند. اما دیگر زدن و طناب پیچ کردن ودزدانه آوردن و اینجا انداختن شان چه بود؟! »
تنها یک نفر از مُلک میانی ها بود که نظر دیگری داشت:
« نمی خواست نصف شب، سر ناموس مردم بیفتد؛ خود کرده، خود بسوزد. »
و او حیدرقنبر بود که بعد نتیجه گرفت:
« حال که آبرویم را پیش دوست و دشمن برده، دیگردر خانه ام راهش نمی دهم. آواره شود، ردّش هم نباشد. »
اما دعوا در اینجا نخوابید. چند تن از جوان های دوست قنبرحیدر و برادرهایش که به غیرت شان برخورده بود، تصمیم گرفتند به خانسر بروند و تقاص او را پس بگیرند. گلعلی خان ــ کدخدای محل ــ با این که خود از کار خانسری ها دلگیر بود، اما این اقدام جوانان را صلاح نمی دید. پیشنهاد کرد حال که این طور شده، قنبرحیدر و دختر را با هم عقد کنند و جشنی ترتیب بدهند و حتی خانسری ها را دعوت کنند تا مبادا خدای ناکرده دعوایی ناخواسته پیش بیاید. اما جوانان سر گردن خود بودند؛ گردن شان هم انگار درخت للیکی؛ سفت و سخت. چوبدستی شان را برداشتند راه افتادند؛ بیشتر مُلک میانی ها هم به دنبال شان. کدخدا هر کاری کرد نتوانست جلوشان را بگیرد؛ ناچار به خانه اش برگشت و در آن حال با قیشش ــ اولین و تنها قیش درمُلک میان، که مدتها قبل، سالار به رسم قدردانی از وفاداری، از کمر خود باز کرده و به کمر او بسته بود ــ به جان قنبرحیدر و دخترک که ــ پیش از آن، برای آن که تکلیف شان را معلوم کند ــ آنها را نزد خود آورده بود، افتاد:
« پدرسوخته ها! همه اش تقصیر شما دو نفر است. دو تا محله را به جان هم انداخته اید. بدهم آنجایتان را داغ کنند؟ »
سیزده روز بعد، در شبی که حیدرقنبر خواست از مُلک میان راهی گورستان خانسر شود، در دل، هیچ هراسی از دست خانسری ها به خود راه نداد. پایش را از خانه که بیرون گذاشت، رو به آفتاب درآمد کرد و زیر لب ندا در داد:
« یا ضامن آهو! »
ماه در آسمان بود؛ ماه شب چهارده. هیچ یک از مُلک میانی ها متوجه رفتنش نشدند. بی آن که به بیراهه بزند، راه اصلی خانسر را در پیش گرفت. در آنجا به عده ای از جوانان شب زنده دار برخورد. آنها جلوش را گرفتند:
« اول پسرش را فرستاد، حالا خودش آمده با این بار و بندیل ( بیل و کلنگ را می گفتند )؛ تخم سگ های زناگر... »
حیدرقنبر خندید:
« پُر تند نروید. شما جوانید هنوز؛ اما پدران تان مرا می شناسند. مگر نشنیده اید خاک بر سر را از خانه بیرون کرده ام؟ »
خانسری ها اعتراض کردند:
« بی ناموس! این حرف ها حالی مان نمی شود. به خیالت امشب جان سالم در می بری؟ »
حیدرقنبر بی آن که خونسردی اش را از دست بدهد، اظهار داشت:
« من در رفتنی نیستم. هر کاری می خواهید با من بکنید، بکنید. ولی بدانید از خانه که بیرون آمدم، امام رضا را ضامن خود کردم. دارم می روم گورستان، خاک پدرم را بکنم تا چند روز دیگر که به زیارت می روم، استخوان هایش را همراه خودم ببرم خراسان، آنجا دفن کنم؛ آخر پدر خدابیامرزم این طور وصیت کرده بود. من ریش هایم سفید شده است؛ ای جاهلان! دیگر از من زنا گذشته است. باور نمی کنید؟! »
گفتی این اعتراف، آبی بود که بر آتش خشم جوانان شب زنده دار خانسری ریخته شد. آنها با شگفتی او را که به واقع بیل و کلنگ بر دوش داشت، ورانداز کردند و بر جای شان خشکیدند. درست هنگامی که حیدرقنبر به طرف گورستان به راه افتاد، پرسیدند:
« نمی ترسی؟! »
حیدرقنبر بی آن که سر برگرداند، جواب داد:
« از زنده ها چرا، اما از مرده ها نه. »
ساعتی بعد، زمانی که حیدرقنبر با استخوان های پدرش از گورستان برمی گشت، جوانان خانسری دوباره سر راهش سبز شدند؛ اما این بار نه با دعوا، که با پرسش؛ همان پرسشی که راهزنان یک هفته بعد در اولین روز حرکت حیدرقنبر و همراهانش به سوی خراسان، که در سر راه شان جلو آنها را گرفته و جیب ها و وسایل شان را گشتند و به کیسه ی محتوی استخوان ها برخوردند، ازاو کردند:
« برای دفن مردگان، خاک گیلان چه کم از خاک خراسان دارد؟ »
حیدرقنبر در جواب هر دو گروه به یک اعلام اکتفا کرد:
« خاک متبرک خراسان کجا و خاک جاهای دیگر کجا! »

گره دویّم

سفیدتمشک؛ مرز گیلان و مازندران؛ دشتی کوچک زیر جنگل شمال و بر کناره ی دریای خزر؛ پوشیده از تمشک های وحشی تا یک قد؛ خوابگاه گرازان و شغالان؛ و کمینگاه دیرینه ی راهزنان.
همان جا بود که راهزنان داروندار حیدرقنبر و همراهانش را از آنان گرفتند و از اسب ها و خرج و لوازم سفر و نیز هر چه شاهی و دینار با خود داشتند، تنها کیسه ی استخوان های علی حیدر را برایشان باقی گذاشتند و از « امام رضا » هم که حیدرقنبر هشدار داده بود: « بترسید؛ چون ما زُوّار او هستیم! » نترسیدند.
زائران لخت شده که هنوز بیش از چند فرسنگ از دهکده شان دور نشده بودند و راهی طولانی تا خراسان در پیش داشتند، چاره ای ندیدند جز آن که دوباره به مُلک میان برگردند؛ پای پیاده.
حیدرقنبر در میان بهت و حیرت مُلک میانی ها وقتی که پایش به خانه رسید، در بستر بیماری افتاد. بیماری اش روز به روز شدیدتر شد؛ چنان که دیگر نتوانست از بستر بلند شود.
با شدت گرفتن بیماری، تمام افراد خانواده اش به دور بستر او گرد آمدند. دو تن از پسرانش که با زن و بچه هایشان، در حالتی قهرآمیز، سوای از او زندگی می کردند ــ چون هرگز خطش را نمی خواندند ــ آمدند: قنبرعلی و قنبرمیرزا. حیدرقنبر در میان تب و هذیان، تا آنان را دید که از در وارد می شوند، در حالی که دراز کشیده بود، تکانی خورد و بر روی آرنج هایش نیم خیز شد:
« درکار نبودید؟! لابد شنیده اید که دارم می میرم. شما دو تا هیچ ارثی از من نمی برید. بروید آواره شوید
حلواخوران سر گور! »
اما آنها به روی خود نیاوردند و در همان حال که مادرشان گل صفا سر پدر محتضرشان داد زد که: « دیگر بس کن لب گور! » در کنار بسترش زانو زدند.
قنبرحیدر و خانم ماه ــ نوعروس خانواده ــ که گلعلی خان پیش از سفر نافرجام حیدرقنبر به خراسان، با آوردن ملا قربانعلی مقدسی ــ روضه خوان و محضردار و همه کاره ی امور آداب و رسوم ساکنان آن نواحی ــ از بازار چایجان ــ که چندین محله آن سوتر ازخانسر، به سوی آفتاب غروب می بود ــ بدون حضور خانسری ها به عقدشان درآورده بود و از حیدرقنبر هم خواسته بود که از سر تقصیر آنها بگذرد و به خانه راهشان دهد، نیز در آنجا حاضر بودند.
و سمرقند، دختر یکی یکدانه ی حیدرقنبر، زیر نگاه گل صفا در تب و تاب بود و دم کرده های گیاهی را که مادر به او می داد، به پدر می خوراند.
در بیست و یکمین روز بیماری، حیدرقنبر، گلعلی خان را بر سر بالینش خواست. قنبرحیدر، جَلد به دنبالش رفت. وقتی که گلعلی خان آمد، حیدرقنبر از گل صفا خواست منقل و وافور را آماده کند. پیش از آن، بسا که حیدرقنبر و کدخدا از سر تفریح یا سرخوشی با هم تریاک می کشیدند؛ اما این بار گلعلی خان در شگفت شد. وقت تفریح نبود! با این همه، به حرف آمد ــ انگار حالی اش شد:
« آی مشدی قنبر آی ... قدر این سیاه برادر را نمی دانیم. باور کن همین باید از بستر بلندت کند. »
« نه گلعلی خان، نه ... به نظرم دیگر عمر من به سر آمده است. »
کدخدا نتوانست چیزی بگوید. هر دو، بی آن که خود خواسته باشند، سکوتی طولانی را پشت سر گذاشتند؛ سکوتی بی سابقه در سراسر برخوردهایشان در زندگی!
گل صفا، همچنان که به اکراهی دیرینه، بساط دود و دم را آورد و آنها پکی چند زدند و استکان های چای شان را سر کشیدند، حیدرقنبر موضوع استخوان های کنده شده ی علی حیدر را با گلعلی خان در میان گذاشت. از او خواست زحمت بکشد استخوان ها را بردارد و ببرد دوباره در همان جای قبلی دفن کند. گلعلی خان پذیرفت و همان روز کیسه ی استخوان ها را برداشت و به خانه اش برد؛ اما فقط تا خانه اش؛ زیرا که راه خانسر بسته بود.
هنوز مُلک میانی ها و خانسری ها به خاطر جریان قنبرحیدر و خانم ماه با یکدیگر قهر بودند. گلعلی خان چاره ای ندید جز آن که با چند تن از ریش سفیدان مُلک میان مشورت کند تا ترتیب تشییع جنازه ی دوباره ای را برای استخوان های پوک علی حیدر بدهند.
بیست و هفت سال پیش از آن، که مُلک میانی ها و خانسری ها ــ به خاطر مسأله ای فراموش شده ــ با یکدیگر قهر بودند و دشمن خو، علی حیدر با مرگش واسطه ی آشتی آنها شده بود.
بعد از آن بیست و هفت سال هم که قنبرحیدر، نوه ی علی حیدر، با حرارت کمر به پایینش، آتش میان دو دهکده انداخت، پدربزرگ دیگربار از خاک به در آمد و بعد از حدود یک ماه اقامت ناروحانی بر روی زمین، با تشییع دوباره ی استخوان هایش موجب آشتی دو دهکده شد.
از آن پس، خانسری ها نیز به دیدار و عیادت حیدرقنبر آمدند.
در غروب سی و پنجمین روز بیماری، حیدرقنبر پسر کوچکش قنبرحیدر را نزد خود خواند و در حضور بقیه ی افراد خانواده اش به او گفت:
« پسرم، فردا صبح، هنوز آفتاب نزده، می روی توسکامحله سراغ آسد هادی. بگو پدرم می گوید زحمت بکش بیا و مرا غسل بده ... »
همگی به گریه افتادند؛ شام خوردن را از یاد بردند و خفتن را نیز؛ سیر می نمودند ــ از همه چیز ــ و خواب از چشمان شان پریده بود. همچنان بودند تا سحرگاه.
« دیگر موقعش است. دیر نشود پسر ... سوار ِبندی* شو، برو توسکامحله ... »
حیدرقنبر بود؛ با زمزمه ای گم در نشخوار ِبندی نشسته بر درگاه؛ ِبندی نه، شتر! ِبندی به خراسان رفته بود؛ به آستانی مقدس؛ سال ها پیش!
قنبرحیدر با پوزخندی تلخ، بی صدا و آرام، چارقش را پوشید، چوبدستی اش را برداشت و در هوای گرگ و میش سحری، راهی توسکامحله شد.
آقا سید هادی غسّال تا قنبرحیدر را دید که از راه می رسید، گفت:
« آه ... خدا بیامرزد مشدی قنبر را؛ آدم خوبی بود! »
« صبح بخیر آسد هادی! ولی راه که افتادم هنوز ... »
« صبح بخیر، تمام شد! یک دقیقه بایست لباسم را بپوشم الآن می آیم. »
وقتی که قنبرحیدر و آقا سید هادی به مُلک میان رسیدند، ناله و زاری زن ها گوش آسمان را کر کرده بود ... شتر، حیدرقنبر را برده بود.

گره سیّم

حیدرقنبر، « مشهدی » شده بود؛ بی آن که پایش به آن مکان مقدس رسیده باشد و دستش به آن ضریح مطهر. اعتقاد بر این بود که هرگاه کسی عزم زیارت آقا امام رضا را کرد، از همان لحظه مشهدی است؛ حال چه سعادت زیارت یافته باشد یا نیافته باشد. نخستین بار چاووش بود که هنگام بدرقه شان در روز حرکت به سوی خراسان، او را « مشدی قنبر » خوانده بود؛ اما حیدرقنبر قانع نبوده بود به آن که تنها نامش دو تا شود؛ عشق دیدار و زیارت داشته بود؛ یک عمر.

* * *

سال شصت تومانی: تاریخ محلی؛ سال قحطی،که برنج کمیاب بود وخرواری به شصت تومان فروخته می شد.
کولام ( kulam ): جایگاه زمستانی گاوها و نیز سرای موقت گاوچرانان.
ِبندی ( bendi ): اسب ویژه ی سواری که اخته نشده باشد.

جسارت به محضر ادبيات عبث

2007-12-13T21:57:00.001+03:30

حكايت‌واره‌اي از قياس ادباي ديروز و امروز
انگار كه نويسند‌ه‌اي از نوشيدن ناگزير شوكران جان داده‌باشد و ناگزيرتر از او بازماندگاني ارادتمند و وفادار بخواهند به كالبدشكافي‌اش بپردازند. اما آيا به واقع همه چيز به همين‌جا ختم مي‌شود؟ مسلماً خير؛ چرا كه ناگزيري سومي هم وجود دارد و آن توضيح اين نكته نه چندان ظريف از سوي ماست كه كالبدشكافي هرگز به پيكره و امعاء و احشاء دروني نويسنده ارتباطي ندارد بلكه اين‌بار منحصراً روي روح او صورت مي‌گيرد. پس بهتراست اصلاً بگوييم: « روح شكافي! » و فيلسوف‌مآبانه خيال خود و خواننده، و احتمالاً (و احتياطاً!) هر كنجكاو كج انديش و بهانه‌گيري را هم راحت كنيم.
انگار كه نويسنده‌ي فقيد آخرين حلقه از سلسله ي قلمزنان غول و قدري است كه براي فعل نوشتن رسالتي عظيم و انساني قائل بودند و عملاً - گيرم تنها با قلمشان - اين دغدغه را داشتند كه به راستي تصحيحي در جهان پيرامون‌شان انجام دهند.
و انگار كه نويسنده‌ي مذكور هرگز نه‌تنها بزرگوارانه به صلاح و مصلحت منفعت‌جويانه و مقطعي رضايت نداده،‌ بلكه در همان حال «هوزوارشن» ادبي نيز به هيچ وجه به دهنش مزه نكرده است. حداقل اين چيزي بوده كه صادقانه بدان تأكيد داشته‌است و گويا بي آن‌كه هيچ‌گاه همّ خود را مصروف هدايت ديگران نمايد، از آن بيش‌تر دلبسته‌ي اين راستي و درستي بوده.
بزرگداشت اين آخرين نويسنده، بي‌گمان آخرين وداع حزن‌انگيز و حسرت بار با نسل كلاسيك‌هاي خوش‌بين و اميدواري است كه با ايمان و اعتقادي عجيب، راسخ و بي‌مثال، مطلع يا اهداءنامچه‌هاي رمان‌هايشان را با جملات يا عبارت‌هايي از اين دست مزيّن مي‌كردند:

«تا از تأثير قوانين و رسوم، يك عقوبت اجتماعي برقرار باشد كه در بحبوحه‌ي تمدن، دوزخ‌هاي ساختگي به وجود آورد، و تقدير ازلي را كه رّباني است شئامت انساني مشوش سازد؛
تا سه معماي عصر، تدني مرد به دليل رنجبري، سقوط زن به دليل گرسنگي، نزاري كودك به دليل ظلمت، حل نشده‌باشند؛
تا در بعض اقطار، اختناق اجتماعي امكان‌پذير باشد؛ به عبارت ديگر، و با نظري باز هم بسيط ‌‌تر، تا روي زمين ناداني و بينوايي وجود داشته‌باشد، كتبي از اين قبيل مي‌توانند بي‌فايده نباشند.» (بينوايان؛ ويكتور هوگو)

«به جان‌هاي آزاد همه ملت‌ها، به كساني كه رنج مي‌برند و پيكار مي‌كنند و پيروز مي‌شوند.» (ژان كريستف؛ رومن رولان)

«اين كتاب، سرگذشت مردان و زنان شجاعي است كه مدت‌ها قبل زيسته‌اند و نام شان هرگز از خاطرها نرفته‌است. قهرمانان اين داستان، آزادي و شرف انسان را گرامي داشتند و پاك و شريف زيستند. اين داستان را بدين منظور نوشتم كه كساني كه آن را مي‌خوانند- خواه فرزندان خودم يا ديگران- در راه بهبود آينده‌ي مغشوش مان نيرو بگيرند و عليه ظلم و بيداد مبارزه كنند، شايد كه رؤياي اسپارتاكوس در زمان ما به حقيقت بپيوندد.» (اسپارتاكوس؛ هوارد فاست)

امروز اگر هنوز حتي اندكي از آن ساده‌دلي معصومانه و خوشدلي بزرگوارانه در ژن‌هاي ما به جا مانده باشد، شايد با حيا و حسي نوستالژيك به اعقاب مان بينديشيم كه چگونه با سعه ي صدري ستودني سنگ بر سنگ مي‌گذاشتند و تو گويي به واسطه‌ي قلم متعهد اما تند و تيزشان با نيروهاي مخرّب و شرّ در هر نقطه‌اي اتمام حجت مي‌كردند، چنان چون اين نويسنده‌ي فقيد ما:

« احمق‌ها! احمق‌ها! احتياط! احتياط! جهان در دست احداث است... »

و به نظر مي‌رسد كه اعقاب نويسنده به خوبي آگاه بودند كه براي چه مي‌نويسند.
بدين ترتيب اكنون پرسش اين است: آخرين نويسنده‌ي بزرگ عصر ما – كه فرض را براين مي‌گذاريم ديگر همه كاملاً مي‌شناسيمش- چرا جام شوكران را سركشيده‌است؟ حتي مي‌دانيم كه علي‌الظاهر هيچ‌كس او را مجبور به اين كار نكرده. چرا كه همه چيز در خلوت نويسنده اتفاق افتاده. شواهد هم دقيقاً همين را مي‌گويند. در اين‌كه او خودكشي كرده، همه اتفاق نظر داريم و بالاخره از زمان وقوع حادثه تاكنون، حتي يك نفر هم پيدا نشده كه خلاف اين را ادعا يا ثابت كند.
بايد از منتقد - نه، بهتر است بگوييم محقق - خوش سليقه، خوشفكر و خوشنام معاصر سپاسگزار باشيم كه زين پس با ارادت و شيفتگي وافر دست به كار مي‌شود و طي زماني دراز، شبانه روز، سرگرم بررسي و غور در زندگاني و آثار نويسنده‌ي مرحوم مي‌شود و البته به نتايج جالب توجه و شگرفي دست مي‌يابد و در نخستين سالگرد از دست رفتن آن فقيد بزرگ، حضور به هم مي‌رساند و با تواضع و فروتني و احترامي كاملاً شايسته و در خور وي، ما را نيز بدان مستفيض مي‌نمايد؛ وگرنه شايد اين راز، كماكان تا مدت‌هاي مديد سر به مُهر مي‌ماند:

« يك نفر زيادي است، يك نفر بايد جا خالي كند، بايد بميرد، مزاحم بايد بميرد. پس نويسنده بايد جا خالي كند، بايد بميرد؛ چون نويسنده مزاحم است، چون نويسنده زيادي است.»

اين نخستين كشف شگفت و ظاهراً متناقض محقق محترم در خصوص نويسنده‌ي مرده و مدفون در خاك است. محقق مدعي است همه‌ي آن‌چه را كه يافته، به واقع از لابه‌لا و جاي‌جاي آثار به جا مانده از خود نويسنده بيرون كشيده و تعابير و قياس‌ها و استنتاجاتش دقيقاً و تحقيقاً بر مطالب مندرج در آن‌ها منطبق است:

چهار هزار سال بعد، هنگام عبور از خياباني در... (ديگر يادش نبود كجا: پاريس؟ لندن؟ قاهره؟ بغداد؟ تهران؟ مسكو؟ رم؟ دهلي؟ ...؟) به موجود نيم‌زنده‌اي برخورد، افتاده بر كنار جوي آب كه از نظر جسمي شباهت تام و تمامي به آدميان داشت؛ اما عجيب بود كه هيچ‌كس نمي‌ديدش. هيچ‌كس كم‌ترين توجهي به او نداشت. اصلاً تو گويي هيچ‌كس متوجه حضور حشره‌وار او نمي‌شد. با وجود اين، روزنامه‌ها هم‌چنان چاپ مي‌شدند و از سياست، فوتبال، ستارگان سينما، ادبيات و ... مي‌نوشتند؛ لكن ديگر به مفلوكان حاشيه‌ي اجتماعات انساني هيچ اشاره‌اي نمي‌كردند، شايد حتي از اين امر ابا داشتند. تو گويي اين هم خود آزمون و خطايي بيهوده مي‌نمود. به هر حال بيش از چهار هزار سال از پيدايي فرهنگ مكتوب بشري مي‌گذشت.
اكنون داستان ‌نويسان بيش‌و پيش از هر چيز دغدغه‌ي خرمُهره‌هاي بوكر، پوليتزر، گنكور و نوبل را داشتند. دوره‌ي نويسندگاني از تبار هوگو و زولا ديگر سرآمده بود. اكنون داستان‌نويسان به هزار ترفند پليد فرماليستي، چونان رقاصاني افسونگر، قلم را با فراغ بال بر كاغذ قِر مي‌دادند تا قبل از مرگ، قبل از نيستي و محو كامل، نام خود را در فهرست بي‌انتهايي ثبت كنند كه از كثرت جنون‌آميز عهد كوتوله‌نويسان اشباع شده‌بود. حالا ديگر مسخره مي‌نمود، خيلي مسخره مي‌نمود كه جويس باشي و حتي « اوليس » را نوشته باشي اما از پس تهيه و تدارك سرپناهي هرچند كوچك از آن خود و خانواده‌ات برنيايي! حالا نويسندگان مجاز بودند زيرپاي يك‌ديگر را خالي كنند. حتي مي‌توانستند روي دست هم بلند شوند. به خصوص كه حاميان تثبيت شده‌اي بايد در وقت، به پشتيباني از آنان بر مي‌خاستند. چرا كه هم صاحبان صنف بودند و هم كانوني از براي خود داشتند. و بيش از آن‌كه از درد زايش اثري نو و ماندگار به خود بپيچند و پس در خود فرو روند، به كانون و صنف‌شان مي‌انديشيدند و به قرار و مدارها و گردهمايي‌هاي پوچ. آن‌ها آن‌قدر كه به سر و وضع‌شان مي‌رسيدند هرگز نمي‌توانستند هم‌چون فلوبر دنبال يك صفت مناسب بگردند و كلي وقت صرف آن كنند.
باري، هزاره‌ي ديگري آغاز شده‌بود: هزاره‌ي تبليغات، و هر چيز تعريف خاص خودش را داشت.
اكنون به دلايلي عجيب و غريب و شايد به پشتوانه‌ي دست‌هاي مكار و پليدي در پشت پرده، گاه نويسنده‌اي بي‌مايه با اثري پوچ و نازل چنان در بوق و كرنا مي‌شد كه ناگهان در صدر مي‌نشست و در آن واحد، خبرگزاري‌ها و سايت‌ها و وبلاگ‌ها آن‌قدر او را به يك‌ديگر پاس مي‌دادند كه حتي ويكتور هوگو و بينوايانش نيز در محاق مي‌ماندند.
هزاره‌ي تبليغات اخبار گفته‌ و ناگفته بسياري داشت: از ابهام ابدي سايز دور باسن مرلين مونرو گرفته تا تمسخر مانكن‌هاي چون كبريتي انگليسي توسط مارگو نوه‌ي ارنست همينگوي، تب عاشقانه‌هاي تد هيوز – سيلويا پلات، ادعاي استمناءِ گيرموكابررا اينفانته، بچه‌بازي آندره ژيد، همجنس‌گرايي مارسل پروست و راننده‌اش، ماركي دوساد، صدو بيست روز سودوم، پيرپائولو پازوليني، بيليتيس، سافو... سياره‌ي جي.كي. رولينگ، آه، هري، هري پاتر، بازار گرم هري پاتر، فروش نيمه شب و صف‌هاي طويل خريداران هري‌ پاتر، پائولو كوئيلو و كيمياگرش، برزيل، گابريلا: گل ميخك و دارچين، خورخه آمادو، برزيل، رونالدو، زين‌الدين زيدان، ديويد بكهام، بكهام و ويكتوريا، مايكل جكسون، مدونا، جنيفرلوپز، شكيرا، سلن ديون، تايتانيك، لئوناردو دي‌كاپريو، تام كروز و نيكول كيدمن، چشمان باز بسته، جدايي كروز و كيدمن، ازدواج دوباره ي كروز، ازدواج دوباره ي كيدمن، ... استخوان‌هاي چه‌گوارا، كاسترو، بن‌لادن، يازده سپتامبر، ... و ... و... و...

جنون كثرت، كثرت هر دم فزاينده‌ي مهار ناپذير، آه ... آيا هنوز اميدي هست؟ يا نه، ديگر عصر رمان‌هاي بزرگ كلاسيك به سرآمده و رمان‌نويس بايد برود كشكش را بسابد! اما شايد اولي‌تر آن‌كه اصلاً برود فروتنانه خودش را دار بزند

معشوقه‌كُشان

2007-11-13T21:58:00.005+03:30

یا

واپسين تعبير كلاسيك از رؤياهاي بدوي

شايد يك دهه پيش بود كه عصرهاي عرق‌بار تابستان در سه راه كوروش قزوين گاه از سر اتفاق به جوان آشنايي برمي‌خوردم كه با چارچرخه‌اش مقابل عمده فروشي‌هاي شهر به انتظار ايستاده بود بلكه باري را به نقطه‌اي ديگر انتقال دهد و از اين بابت اجرتي عايدش شود. بالابلند بود با چهره‌اي مهربان و چشم‌هايي به شدت كاونده. پيوسته از من مي‌پرسيد:‌"آخر چرا؟ چرا؟ چرا نمي‌نويسيد؟" و من كه آن روزها به سكوتي خود خواسته خوگر بودم، پاسخم از پيش آماده بود: ‌"اگر مي‌خواهي سخن نغز بگويي، بايد مدتي خاموش باشي. اگر مي‌خواهي رعد و برق شوي، بايد مدتي ابر باشي." و ديگر منتظر نمي‌ماندم روي حرف نيچه حرفي بزند. نمي‌زد. همين قدر شايد با لبخندي محبت آميز آنقدر نگاهم مي‌كرد تا اين كه سرپيچ كوچه‌اي گم مي‌شدم.
امروز اما آن جوان باربر چند كتاب چاپ شده دارد با كلي حرف. در محافل ادبي مركز و حتي شهرستان‌ها كمتر كسي است كه نام يوسف عليخاني به گوشش نخورده باشد. دومين مجموعه داستانش كه در اين جا قصد دارم به انحصار و اختصار به آن بپردازم نيز سرانجام از چاپ درآمده است:‌ "اژدهاكُشان".
از عنوان كتاب آغاز مي‌كنم. به نظر مي‌رسد تركيب"اژدهاكُشان" صرف نظر از اشاره به مفهومي خاص و مشخص، در ظاهر امر باري از اسطوره و تمثيل را نيز در خود دارد كه ذهن را به نوعي بدويت سوق مي‌دهد. هرچند نويسنده را به آغاز پيدايي جهان كاري نيست، اما شايد به آغاز عصر غم انگيز ما يا در حقيقت به پايان دوره‌ي اجداد نه چندان دور كه هنوز در دل طبيعت و با آب و درخت و سنگ مي‌زيستند نظر دارد. از ميان عناوين پانزده داستان، نويسنده بي‌ترديد بهترين و كامل‌ترين عنوان را براي اين مجموعه برگزيده است كه البته از زيركي وي حكايت دارد.
دومين مجموعه داستان عليخاني نيز همچون مجموعه نخستين (قدم‌بخير مادربزرگ من بود) همچنان حول محور "ميلك" ده زادبومي نويسنده دور مي‌زند و قدرت قلم او را در تصوير چشم اندازهاي روستايي رو به زوال مي‌نماياند. "اژدهاكُشان" گويي سوگواره‌اي است بر نسلي كه ترجيح مي‌دادند يا اصلا خوشتر داشتند بر پيش بام گلي خانه‌هايشان بنشينند و دوازده ماه سال را به كوه‌هاي اطراف چشم بدوزند و هرگز از ميلك پا بيرون نگذارند.
بهانه‌ها گاه حتي ممكن است بسيار ناچيز و پيش پا افتاده جلوه كند. همچون دل بستن كبل رجب به بز قشقابلش در داستان اول. و حتي شايد جز يك ميلكي اين دلبستگي را هرگز درنيابد. اما هنر عليخاني اين است كه ما را چنان با كبل رجب همراه و همدل مي‌كند كه به راستي حق مي‌دهيم چرا به فروش قشقابل رضايت نمي‌دهد و يا چگونه با ديدن اشك قشقابل كه زار مي‌زند، مي‌رود از جلو طويله بلند مي‌شود و مي‌آيد روي پيش‌بام مي‌نشيند، جعبه‌ي سيگار اشنويش را درمي‌آورد و دودش را مي‌دهد طرف آسمان روبه‌رويش كه امامزاده آنجاست.
و بعد "نسترنه": داستان دختري تنها كه وقتي ميلكي‌ها افتاده اند به فروش باغ و گوسفندان و خانه و طويله انبارشان، ناگزير است در ميلك بماند و فرياد بزند:‌ " اي گُه به دل تو سرنوشت!" با اين همه، همچنان كه باز اقل‌كم نسترنه، خانه‌اي، باغي، علايقي، چند تا ريزه مالي، چيزي دارد،‌ گويي باران هم از آن اوست. باراني كه وقتي تمام مي‌شود، آله منگ از آنجا، كمان مي‌بندد و هفت رنگش را مثال النگو، نشان ميلكي‌ها مي‌دهد. نصف النگو توي كوه است و نصف رنگي‌اش به ديدار مي‌آيد. و نيز درخت زالزالك. باران زالزالك‌هاي رسيده و نارس را تكانده است زمين. به برادرش مي‌انديشد كه ساكن قزوين است و از او خواسته كه براي زن و بچه اش زالزالك جمع كند و بفرستد. و باز:‌ وقتي كه سردش مي‌شود، دستش را مي‌كند توي گرماي بين چادرشب كمر و شكمش. گرماي مطبوع. نويسنده خوب مي‌داند چگونه نسترنه را در ميلك سرپا نگه دارد تا سرتنها دوام بياورد.
يكي از شگردهاي خاص عليخاني شروع زيباي داستان است. شخصا بر اين گمانم كه شايد بيش از هرچيز شاخصه‌ي بارز چهار داستاني كه از قضا پي در پي آمده‌اند، همين باشد: "آتش‌برق كه بزنه، قارچ درمياد، دختراي ميلكي مي‌رن صحرا، قارچ و سيركوهي و سبزه جمع مي‌كنن و وقت باران برمي‌گردن." داستان "ديولنگه و كوكبه" اين گونه آغاز مي‌شود. تصويري بغايت ناب كه در كليت خود خواننده را به آگاهي از جزئياتي ترغيب مي‌كند كه در سير خود به شكل هردم فزاينده‌اي با تحريك حس كنجكاوي به كمال روايت نزديك مي‌شود.
يا شروع داستان "گورچال": " پسرك سه ساله چه مي‌دانست آن كه پا از چپر داخل گذاشته و آمده رسيده بالاي سرش، پدرش است. حتي سگ‌هاي گورچال هم پارس نكرده بودند كه غريبه‌اي آمده و ... "
و شروع رشك انگيز داستان "اژدهاكُشان": " اين مهم نيست كه زرشكي‌ها سوار گاوهاشان نگاه كرده باشند به جنگ حضرتقلي با اژدهايي كه كوه‌ها را خط انداخته بود تا برسد به ميلك. اين هم مهم نيست كه حالا سنگ شده‌اند و هركسي، وقتي از گردنه‌ي نرسيده به زرشك، رد مي‌شود مي‌تواند ببيند سنگ‌هايي روي كوه دست چپ مانده و كوه دست راست خون‌آلوده‌ي اژدهايي است كه حضرتقلي كشته. اين هم قبول كه اژدها از توي دره ضربه خورده و تا برسد به قله، خط انداخته و مارپيچ كشيده شده است به آن بالا.
اين مهم است كه جايي مانده كه وقتي سيمرغ ميلكي‌ها، از سربالايي سرپاييني زرشك بالا مي‌رود يكي مي‌گويد كه اينجا، همان جايي بوده كه اين داستان، اتفاق افتاده است."
به جرات مي‌توانم اعلام كنم كه اين – به زعم من – يكي از انگشت شمار افتتاحيه‌هاي زيباي داستاني در سراسر ادبيات فارسي زبان تا به امروز است.
شروع "ملخ‌هاي ميلك‌" نيز ستودني است: " ملخ‌ها كه حمله كردند چو افتاد يكي معصيتي كرده كه ميلك دچار چنين بلايي شده. از زالزالك درخت‌هاي بيرون آبادي شروع كرده بودند و تا برسند به باغستان، فقط شاخه‌هاي لخت درخت‌ها مانده بود و ردي سياه كه كشيده مي‌شد به سمت ميلك. كسي هم نمي‌دانست اين چه معصيتي است كه قرار است مردم را به روز سياه بنشاند."
داستان "شول و شيون" درست از پاي درخت تادانه‌اي شكل مي‌گيرد كه درخت مقدس امامزاده ميلك است. گلوله اي در رفته و جنازه‌اي بر زمين مانده. پس شول و شيون زن‌ها مي‌رسد به بيرون امامزاده، به ميلك، به مرز زياران كه چند كوه آن طرف تر، پشت كوهي است ...
(اما گذشته از خود داستان، درخت تادانه ما را يحتمل به ياد تادانه‌اي ديگر نيز بيندازد: "سايت تادانه"‌كه اتفاقا عليخاني گرداننده‌ي آن است و شايد حالا بهتر مي‌فهميم كه اين كلمه تداعي‌گر چه چيزها كه براي او نيست.)
شايد در داستان "سيامرگ و مير" است كه وهم‌زدگي ميلك عليخاني به اوج خود مي‌رسد. مشدي دوستي جنازه‌اي است كه نمي‌خواهد روي زمين بماند. مُصّر است كه پاشقه را صدا كنند تا بيايد و او را توبه بدهد. اما ميلك خالي از جماعت است. مردم رفته‌اند باغستان. چرا كه همه فندق‌چين دارند. از آن گذشته، سدر و كافور توي ميلك پيدا نمي‌شود ...
البته ميلك تنها قلمرو اجداد راوي داناي كل (اصل بگوييم خود نويسنده) نيست. مالك ميلك فقط آدمي جماعت نيست. از ما بهتران هم هستند كه در آني مي‌توانند دنبال جماعت بروند تا هرجا. اما ميلك آن‌ها را مي‌كشد دوباره طرف خودش؛ بله آن‌ها:‌ اوشانان. و گويي آن‌ها حتي نسبت به ميلك وفادارترند. چون آدميان ميلكي مي‌توانند آن‌جا را ول كنند و بروند اما اوشانان نه. بي‌ترديد اين است بن‌مايه داستان "اوشانان".
داستان "تعارفي" روايت زيركانه‌اي است از همجواري مرگ و زندگي. در اينجا تو گويي بين خيال و واقعيت حتي مرزي هم نيست. عليخاني كلمات و عبارات داستانش را با چنان ظرافت شگفت انگيزي در كنار هم مي‌چيند و صحنه‌ي از خاك درآمدن مرده را آنقدر راحت و طبيعي بازمي‌گويد كه چون از پيش، رخداد هر فراواقعي را در ميلك كاملا عادي مي‌پنداريم، تا پايان بخش نخست داستان حتي به حدس و گماني هم متوسل نمي‌شويم شايد بيم آن داريم كه دريافت‌مان به كلي مغاير با آن چيزي باشد كه در داستان مستتر است. اما همين كه شروع به خواندن بخش دوم مي‌كنيم، تازه آن وقت است كه راز نهان خود به خود آشكار مي‌شود:‌ "صفي‌خاني‌هاي ميلك يا خواب نمي‌بينند يا اگر ببينند خواب شان ردخور ندارد ... "
"كل‌گاو" داستاني است كه منحصرا آن را مي‌خوانم و لذت مي‌برم و خوشتر دارم جز قياس آن با گاو سامري و پاراللي كه وجود دارد، به چيز ديگري اشاره نكنم.
"امسال نرو قزوين! امسال بمان ميلك!" اين ندايي است كه اسرافيل وقت و بي وقت مي‌شنود. عجيب است كه داستان "آه‌دود"‌ به طرزي حزن‌انگيز هملت ِ‌ شكسپير را به يادم مي‌آورد؛ به‌خصوص آن صحنه‌اي كه روح پدر با پسر سخن مي‌گويد. اما آيا در اينجا نيز پدري بازگشته تا از عمق فاجعه‌اي بگويد كه ميلكي‌ها ديري است آن را از سر گذرانده‌اند. زخم كهنه را شايد كه اسرافيل بايد به ملايمت بر آن ضماد نهد. شايد با تعمير نعلدار چوبي تلاري فراموش شده!
و باز هم درخت مقدس تادانه كه خود اين بار در داستان " الله‌بداشت سفياني" به عنصري تفكيك‌ناپذير بدل مي‌شود. شاخه‌هاي پيچيده‌اش الله‌بداشت را به آبي آسمان نزديك‌تر مي‌كنند. دسته‌اي سار از شاخه‌هاي درخت توت حياط پر مي‌گيرند كه بيايند طرف درخت تادانه، اما وقتي سر الله‌بداشت را از لاي شاخه‌ها مي‌بينند، راه كج مي‌كنند و مي‌روند به طرف باغستان.
و انگار كه آن ساكنان ديگر ميلك يعني اوشانان هرگز اين هم‌محلي قلم‌زن مركزنشين را از ياد نبرده باشند، در روايتي ديگر، در "آب ميلك سنگين است"‌ باز هم از نوك خامه‌ي عليخاني پديدار مي‌شوند و وقتي كه او مي‌نويسد:‌ "اين كه نشد زندگي. همه‌اش هول و ولا. همه‌اش سنگيني. همه‌اش ترس. همه‌اش زهره‌تركي" ، مردد مي‌شوم مبادا خود او هم از بيم اوشانان در پايتخت جا خوش كرده باشد!
لكن وقتي آخرين داستان اين مجموعه يعني "ظلمات" را مي‌خوانم، ديگر برايم اين مهم نيست كه بكوب‌بكوب از باغستان مي‌آيد يا از زير درخت تادانه‌ي روبه‌روي محل. اين هم مهم نيست كه در ميلك زمين و زمان را انگار ظلمات برده است. اين هم قبول كه همچون مجموعه نخست نويسنده (قدم‌بخير مادربزرگ من بود) اين مجموعه را هم داستان‌هاي به هم پيوسته‌اي بيابم كه جلد دوم داستان بلند ميلك را كامل مي‌كند. به‌ويژه آن كه همه‌ي داستان‌هاي عليخاني از عناصر مشتركي مايه مي‌گيرند كه كاملا برساخته‌ي خود اوست:‌ ميلك، باغستان، خاكستان، درخت تادانه، زالزالك، فندق‌چين، امامزاده، زائران زياري، تعاوني، سيمرغي كه ميلكي‌ها را به قزوين مي‌برد، گردنه‌ي فلار، اسپي گيله، دختران و زنان قارچ جمع‌كن،‌ اوشانان، كوكوهه، گالش (دامدار)،‌ گالش (كفش) و ...
اين مهم است كه اگرچه شخصيت‌ها با همان هويت ثابت خويش در داستان‌ها ظاهر مي‌شوند، با وجود اين در داستان آخر كبل رجب مي‌ميرد. ميلك قاعدتا يك كبل رجب كه بيشتر ندارد؛ يعني نخستين كسي كه در اين مجموعه با وي آشنا شديم: همان كه بز نمانده بود او نديده باشد و ... به قشقابل دل بسته بود.
همچنان كه ويليام فاكنر مي‌گفت "از اشتباهاتت درس بگير! مردم فقط از طريق خطا‌هايشان چيز ياد مي‌گيرند. پس معشوقه‌هايت را بكُش!"‌ گويا يوسف عليخاني از اشتباهات گذشته‌اش درس مي‌گيرد و در اين واپسين تعبير كلاسيكش از رؤياهاي بدوي، معشوقه‌هايش را نيز يكي‌يكي مي‌كشد.

***

سخنرانی درباره «اژدهاکشان» در کانون ادبیات ایران
فایل صوتی این سخنرانی ... با حجم 4 مگابایت (MP3) با حجم 3 مگابایت (wma)

ابتر السلطنه | فریدون حیدری مُلک‌میان

2007-10-13T22:04:00.002+03:30

گفتم: گوش مي کني؟
گفت: نه.
گفتم: چرا؟
گفت: ديگر چيزي ارزش گوش کردن ندارد.
گفتم: ولي تو هنوز گوش هايت را داري!
گفت: هوم.
***
ناگهان در آژگلوم بوديم. همچون تبعيدياني که هيچ کدام مان به درستي نمي دانستيم در آنجا چه مي کنيم. از آژگلوم گريزي نبود و شايد به همين خاطر بود که بي آن که بخواهيم به جان هم افتاديم و يکي پس از ديگري به درک واصل شديم.
اگر چه ما همه مثل هم بوديم، اما عجالتاً بهتر است از خودم بگويم و ببينم که در اين ميانه خود من چه گُهي بودم؛ ديگر نه ملاحظه‌اي در کار است و نه واهمه‌اي. قرار هم که نيست هيچ چيز را در هيچ کجا و به هيچ کسي جار زد.
با اين همه، به نظر مي آيد گاه چيزهايي باشد که آدم فقط خودش آنها را احساس يا ادراک مي کند و شايد فقط به خود مي تواند بگويد. البته هنوز نمي دانم خودم به خودم مي گويم يا نه يکي ديگر به من مي گويد:
***
چشم که مي گشايي در آژگلوم هستي، در برابر چشم انداز نخستين پگاه، و چنان به اطرافت – که هنوز حسن تماشا دارد – خيره مي شوي که درد تيپاي سالار را از ياد مي بري. اما در عين حال، همه چيز حکايت از آن دارد که انگار آنجا چشم به راه چيزي است. تا اين که ...
- جا خوش کرده اي! ديگر يادي از ما نمي کني!
و اين گونه بازخواست مي شوي. سالار را فراموش کرده اي؛ به کلي. مباشر به تو مي گويد:
- سالار به تو مي گويد اصلاً مي داني چه مي کني؟
به مباشر مي گويي:
- به سالار مي گويي هيچي دارم کون آسمان را تماشا مي کنم.
- پس تو هنوز آدم...
- چرا اتفاقاً خودم هستم.
- ديگر نمي دانم. قدر آنجا را که نمي دانستي. کاري نکن از همين جا هم بيرونت...
اما دماغ مباشر را بدجوري سوزانده اي. مي پرسي:
- قدر کجا؟
مباشر گويي اتمام حجت کرده است. بر نمي گردد. بر مي گردد که برود سالاريه. همان طور که مي گويد ديگر نمي داند. مي داند که دانسته پرسش کرده اي. خوشي از سرت مي پرد. عجب گيري! با وجود اين، سرانجام به خود مي آيي: گور باباي سالار و مباشرش!
ظاهراً همين مابين است که درد دنده ي چپت تسکين پيدا مي کند:
- آمده ايم اينجا چه کنيم؟
کر نيستي. شنيده اي که چه گفته. اما کشش مي دهي. انگار دست خودت نباشد:
- تو چيزي گفتي؟
مي داند کر نيستي و شنيده اي که چه گفته. اما لابد از کش دادنت خوشش مي آيد. لبخند مي زند:
- گفتم آمده ايم اينجا چه کار؟
باز کش مي دهي:
- اينجا؟
حوصله اش سر نمي رود. با لبخندي عاشقانه مي گويد:
- اهوم.
الکي، همين طوري، بي هوا، از دهانت – چه اقبال بلندي! از دهانت – در مي رود:
- زندگي.
و زندگي را آغاز مي کني. وَزَندگي را آغاز مي کني؛ همچون باد در برهوت. برو، بيا، بگير، بزن، ببند، اما انگار گام نمي کَني. همان جايي، از اول تا آخر. تو را چه مي شود؟ خط سالار را نمي خواني آيا، هان؟ يا اصلاً راه سالاريه را نمي داني؟ نمي داني.
دير زماني به هر دري مي زني بلکه بتواني تکليفت را حداقل براي خودت روشن کني. مي خواهي – يا شايد ناگزيري – که به نوعي ثبات برسي. آرامش خاطر پيدا کني و فارغ از هرگونه دغدغه اي آن کني که بايد بکني. اما نمي شود. يعني در واقع همه چيز مثل گذشته است. هميشه گول مي خوري. حتي از کتاب ها گول مي خوري. آن هم درست از همان زماني که ظاهراً قرار است چشم و گوشت باز شود. بله، گول مي خوري؛ گول گندم را ... گندم را چه کسي آرد مي کند؟ آسيابان؛ همان آسياباني که دوست ماست. نان را که مي پزد؟ نانوا؛ همان نانوايي که دوست ماست و ... همه دوستانت هستند. گندم را چه کسي... هان، گندم، گندم گول زنک... و تا سرت را مي چرخاني مي بيني اکه هي، دوستي نيست که هيچ، اصلاً دياري نيست. تنها تو هستي، تو هستي با تو، تو، گول خور ازلي ابدي گندم. اين را وقتي در مي يابي که زير درختي(شگفتا، هميشه هم زير يک درخت!) چمباتمه مي زني، دست بر جبينت مي گذاري و با همزادت در آب چاله اي که از اشکت پر شده است محاکا مي‌کني: تو کجا، اينجا کجا؟!
و اينچنين داستان کهنه را از نو آغاز مي كني:
***
... و سرانجام تسليم آهنگ کور هزاره ها. انگار، انگار نه، عدل همان تقدير مقدّرتاهاي و هوي خفه كننده‌ي معماري شهرها و شهرک ها. آه، دريغ از آن پژواک غارهاي طبيعت وحشي و بکر!
اما رؤياي ناگزير: و ناگهان چمنزارهاي آژگلوم. مردي. کوله باري بر دوش مرد. بيگانه ي آژگلوم بيگانه ي جماد، نبات و حيوان آژگلوم.تمام. تنها. مغضوب سالار.
- هي، تو!
« شري لازم، وسوسه اي طبيعي، مصيبتي دلنشين، خطري خانگي، کششي کشنده و شيطاني رنگارنگ.» قول قديس دهان طلايي، بطْريق قسطنطنيه
زني، از پهلو.
- سلام.
- سلام و زهرمار!
يخ کينه.
هجرت. احتراز از خشونت. تا تحمل تنهايي. دلتنگ. دلتنگ دشمن. بازگشت. طفلکي عاشق فراموشکار! اشک آشتي. يخ آب شونده.
- من...
- تو؟
ماه؛ شاهدي در آسمان؛ دمي بعد پنهان پشت ابر؛ از شرم نگاه شان شايد؛ ظلمتي فراهم؛ مناسب و درخور؛ آرامشي در کنار؛ تا بود همچنان. اما....
***
همه چيز از وقتي شروع شد که دريافتند دلمشغولي شان رؤياي کاذبه اي بيش نيست و در جا يخ زدند. دريافت شان آنقدر قطعي و انکار ناپذير بود که جاي هيچ گونه ترديد و تکذيبي نبود. همان بود که بود. عليرغم ابرامي عبث – که چنان مي نمودشان – ناگزير نتوانستند که به روي خود نياورند. فراموش نمي شد. به گونه اي غريب شايد همين خود گرم شان مي داشت در برابر سرماي نافذ مغز استخوان در زمستاني غريب. نمي شد بدان فکر نکرد. هيچ چيز نبود که خود را با آن سرگرم کنند.
حتي دست آخر که به سراغ کتاب ها رفتند، بي نتيجه بود. کتاب ها از قفسه ها جدا نمي شدند. يخ زده بودند. اما آنها بيکار ننشستند. کارد آشپزخانه را برداشتند و لاي درز کتاب هاي کنار هم چيده شده فرو بردند و با تقلاي زياد يکي را چنان جدا کردند که کارد و کتاب بر کف آشپزخانه پرت شدند؛ بي آن که جدا افتاده باشند. کارد تا نيمه در قطر کتاب فرو رفته بود. اين مي توانست تداعي افسانه ي «شمشير در سنگ» باشد. اما نه، هنوز فراموشش نکرده بودند. کارد را که بيرون کشيدند، ديدند کتاب ورق نمي خورد. اوراق آن هم يخ زده بود.
اين آخرين همياري شان بود.
تک افتادند.
***
برف، برف، برف... زمستان تمامي نداشت. اما اين ديگر چيز غريبي نبود. برعکس، بسيار عادي بود. تو گويي آن را هرگز نه بدايتي بود و نه نهايتي، بلکه تنها همان بود که بود: زمستان.
مرد اما مجاب نمي شد. اگر از اين حيث تنها احمق ها بودند که مجاب نمي شدند، به او هيچ ارتباطي نداشت. چرا كه به نظرش در فراسوي اقناع، اوج و حضيضي ويژه ي مزاجش داشت.
اما حالا بدجوري برف گير شده بود. سلامت جسمش به خطر افتاده بود. بامداد روزي که با دشواري تمام خود را از تختخوابش به کنار پنجره کشانده بود، متوجه شده بود که برف تا پاي آن بالا آمده. كاملا پيدا بود كه بد آورده . حالا ديگر در اتاق هم باز نمي شد. برف مانع بود. در و پنجره ساز «احمق» در را انگار عمداً از بيرون کار گذاشته بود. باز نشدن در برايش مسلّم ساخته بود که ديگر به معني حقيقي کلمه برف گير شده است.
از آخرين باري که رفيقش – يگانه رفيقش – به وي سر زده بود، مدتها مي گذشت. هيچ خبري از او نداشت. فکر کرده بود نکند باري به هر جهت «احمق ها» کار دستش داده باشند. اين همه وقت؟ بي سابقه بود!
گرسنه اش بود. اما در آشپزخانه اش چيزي به هم نمي رسيد.
و سرما، سرماي بي پير.
مرد خود را در صبحي غمبارتر از تنگ غروب يافته بود. دوباره روي تختش دراز کشيده بود و به مائده رنگين رؤياها اشتها تيز کرده بود.
- وقتشه ديگه پاشي. ناهار حاضره.
مرد ناگهان «او» را مقابل تخت خود ديده بود. باورش نشده بود. اما «او» آنجا بود؛ حي و حاضر.
- برات ماکاروني درست کرده ام. باب دلت.
چشمانش را ماليده بود؛ چند بار. اما خود «او» بود: سر ديگ را که برداشته بود بخار بيرون زده بود؛ بخار واقعي. از پشت بخار حتي واقعي تر به نظر رسيده بود.
- لابد ديشب تا صبح داشتي چيز مي نوشتي.
خودش بود؛ خود خودش. بي هيچ شکي.
- نمي خواي واسم بخونيش؟
مرد به صرافت افتاد جواب بدهد؛ جوابي واقعي.
- آه، البته.
- اميدوارم در نوشته ات از من انتقام نگرفته باشي...
مرد ناگهان دچار تشنج شده بود و در پي ذات اشياي دور و برش چشم دوانده بود. اشياء قائم به ذات بودند اما موهوم؛ آني رنگ مي باختند و محو مي شدند...
آنگاه سکوت سپيد بيروني را زوزه ي گرگ ها پاره کرده بود و متعاقب آن، فرياد زن، اندام منجمد مرد را به لرزه در آورده بود. مرد به طرف در کلبه دويده بود. در باز بود و جا پاي زنانه اي روي برف ها نقش بسته بود. پس زن از کلبه خارج شده بود. اما کي؟ در را چطور باز کرده بود؟ چطور مرد متوجه نشده بود؟ و همين. بي آن که نگاه ديگري به بيرون انداخته باشد، دوباره به يادش آمده بود. زن به يادش آورده بود؛ زني که رفته بود بيرون تا طمعه ي گرگ ها شود به يادش آورده بود.
تک تک تک تک....تک تک تک تک....
- کيه؟
- باز کن درو، منم.
مرد صداي رفيقش را به سختي تشخيص داده بود.
- پس برو وقتي كه برف ها آب شد برگرد!
مرد شمعي روشن کرده بود. رفيقش هر طوري که بود خود را از پنجره بالا کشيده و انداخته بود توي اتاق.
- باورت نمي شه اگه بگم کي اينجا بود.
- کي؟
- حدس بزن.
- چه مي دونم.
- زنم.
- دست وردار تو هم.
- گفتم که باورت نمي شه.
- اما آخه چطور ممکنه؟ بعد از آن همه...
- اي بابا.
- تو چيزي خوردي؟
- آره، ماکاروني.
- ماکاروني؟
- اهوم. دستپخت خودش بود.
- کار تازه چي داري؟
- اتفاقاً مي خواستم براش بخونم. اما نمي دونم چرا يهو غيبش زد. شايد دوباره ازم دلگير شد.
- مثل هميشه.
- اهوم.
تک تک تک تک...تک تک تک تک...تک تک تک تک....
- يعني کي مي تونه باشه؟
رفيقش گفته بود:
- اوه، اين شمعو باس خاموش کني!
و پيش از آن که فرصت کشتن شمع را پيدا کند، انگار سايه هايي را پشت پنجره ديده بود و بعد ناگهان صداي مهيب انفجاري پيچيده بود.. زني در جايي جيغ کشيده بود... و در دور دست گرگ ها زوزه سرداده بودند....
مرد خيس عرق با وحشت به پنجره نگريسته بود. اما کسي پشت آن نبود. سرش را که برگردانده بود رفيقش هم ديگر نبود. يعني کجا قايم شده بود؟ يا نه، شايد هم اصلاً به چاك زده و رفته بود؟
تنگ غروب بود؛ غروب زمستان.
- آه، خداي من!
اما مرد غروب را به غمباري صبح نيافته بود. از وقت بيدار شدنش رضايت داشت. نه دير، نه زود؛ درست سر وقت بيدار شده بود. وقت خودش بود؛ آغاز قلمرو زماني اش و يکه تازي در مرغزار زمان ظلماني.
برعکس صبح، هيچ گرسنه اش نبود. سير مي نمود؛ انگار که يك قابلمه ماکاروني خورده باشد.
از تختخواب بلند شده بود. کنار پنجره رفته و به بيرون چشم دوخته بود؛ به سفيدي برفي که داشت رنگ مي باخت.